เราควรเรียกร้องความรับผิดชอบจากใครดี ที่ทำให้ 'แม่สาย' หรือแม่น้ำสาย รวมถึงแม่น้ำกก ไปจนถึงแม่น้ำโขงตอนบนของไทยกลายเป็นพิษ?

ภาคประชาชนของไทยเคยไปกดดันรัฐบาลจีนที่สถานกงศุลสาธารณรัฐประชาชนจีนทรี่เชียงใหม่มาแล้ว โดยมีเหตุผลว่า การที่แม่น้ำเหล่านี้กลายเป็นพิษ ก็เพราะ 'เหมืองของคนจีน' ในเขตรัฐฉาน ประเทศเมียนมาปล่อยสารพิษลงแม่น้ำในส่วนที่อยู่ต้นน้ำในเมียนมา จนไหลมาถึงเขตของไทยและทำให้คนไทยต้องรับพิษไปเต็มๆ 

ส่วนรัฐบาลไทยดูเหมือนจะอยากให้รัฐบาลเมียนมารับผิดชอบ เช่น การที่นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เดินทางไปเมียนมาเพื่อจะคุยเรื่องแม่สายและน้ำแม่กกเป็นพิษ โดยบอกว่า ทั้งไทยและเมียนมาเคยคุยเรื่องนี้แล้วตอนที่ พล.อ.อาวุโส มิน ออง หล่าย ประธานาธิบดีเมียนมามายังไทย แต่นายสีหศักดิ์ก็บอกด้วยว่า "ทางการเมียนมาจะสามารถพูดคุยกับทางรัฐฉานได้หรือไม่นั้น ... ทางรัฐบาล (เมียนมา) ก็คงต้องเข้าไปดูแลภายในของเขา"

ท่าทีของภาคประชาชนไทยกับรัฐบาลไทยนั้นต่างกัน โฟกัสคนละจุดกัน และคาดหวังต่างกัน 

Photo - ภาพถ่ายดาวเทียมที่ได้รับมอบมานี้ บันทึกไว้เมื่อวันที่ 24 เมษายน 2026 โดยบริษัท Planet Labs PBC แสดงให้เห็นพื้นที่ทำเหมืองแห่งหนึ่ง ซึ่งเชื่อว่าเป็นเหมือง "หมานเมา" (Man Maw) ตั้งอยู่ในเขตปกครองตนเองว้า ทางตะวันออกของเมียนมา ใกล้กับพรมแดนประเทศจีน (ภาพโดย Handout / 2026 Planet Labs PBC / AFP)

แต่ยังมีอีกโฟกัสหนึ่งที่หลุดจากความสนใจ คือ 'ว้า'

พื้นที่ที่ตั้งของเหมืองเถื่อนที่ปล่อนสารพิษมายังแม่น้ำฝั่งไทย ต้นธารของมันอยู่ในพื้นที่ 'รัฐว้า' ซึ่งในทางนิตินัย แม้จะเป็นส่วนหนึ่งของรัฐฉาน ประเทศเมียนมา แต่ในทางพฤตินัยไม่ใช่ส่วนหนึ่งของรัฐฉานและไม่ใช่พื้นที่รัฐบาลเมียนมาจะคุมได้ โดยสรุปก็คือ รัฐว้าคือ "รัฐเอกราช" ที่อยู่เหนือการควบคุมใดๆ 

สถานะนี้ของรัฐว้าได้มาเพราะสงครามกลางเมืองในเมียนมาเป็นเหตุ ทำให้เกิดสุญญากาศที่ใหญ่พอให้กองกำลังต่างๆ ตั้งตนเป็นอิสระได้ แต่รัฐว้านั้นมีกำลังแข็งแกร่งที่สุดในบรรดากองกำลังชนกลุ่มน้อยทั้งปวง จึงสามารถตั้งรัฐที่ใครในเมียนมาเข้ามาลูบคมไม่ได้ แม้แต่กองทัพเมียนมาก็ยังต้องยอมหยุดยิงด้วย ซึ่งหยุดกันมาหลายปีแล้ว ขณะที่การหยุดยิงกับกลุ่มอื่นๆ ไม่ได้ผลเอาเลย ซึ่งนี้แสดงว่ารัฐว้ามีแสนยานุภาพที่ทำให้กองทัพเมียนมาเกรงใจได้ แต่ความเกรงใจและการหยุดยิงนี้เกิดขึ้นเพราะผลประโยชน์ร่วมกันหนึ่ง และอีกหนึ่งก็คือว้าแกร่่งจริงๆ

กระนั้นก็ตาม ความแกร่งของว้าก็ยังไม่มากพอที่จะคุมรัฐฉานได้ทั้งหมด ทำให้ดินแดนของรัฐว้าถูกแบ่งออกเป็น 2 ส่วนที่แยกจากกัน คือ 'รัฐว้าเหนือ' ซึ่งมีพรมแดินติดกับจีน และ 'รัฐว้าใต้' ซึ่งมีพรมแดนติดกับไทย บริเวณจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย 

รัฐว้าเหนือติดกับมณฑลยูนนานของจีนและครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 17,000 ตารางกิโลเมตร รัฐว้าใต้ติดกับประเทศไทยและครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 13,000 ตารางกิโลเมตร ทั้งสองส่วนคั่นด้วยภาคตะวันออกของรัฐฉาน

ส่วนที่สร้างปัญหาเรื่องแม่น้ำพิษเกิดขึ้นในพื้นที่รัฐว้าใต้ โดยมีเหมืองในบริเวณเมืองสาด

Photo - แผนที่แสดงที่ตั้งของรัฐว้าเหนือ (ติดกับจีน) และรัฐว้าใต้ (ติดกับไทย) 

ที่ผมสาธยายเรื่องรัฐว้ามาขนาดนี้ก็เพื่อให้ตระหนักว่า ภาคประชาชนไทยละเลยที่จะกล่าวโทษกองทัพรัฐว้าเอกภาพ  (UWSA) ที่ควบคุมรัฐว้า ส่วนรัฐบาลไทยก็กระโดดข้ามรัฐว้าไปคุยกับรัฐบาล/กองทัพเมียนมา ซึ่งคุมว้าไม่ได้เลย เป้นแค่เจ้าของประเทศแต่ในนาม

แต่มีอีกประเทศที่ 'คุย' กับรัฐว้าได้ (ต้องย้ำว่า 'คุย' ไม่ใช่ 'คุม') นั่นคือ จีน

กองทัพรัฐว้าเอกภาพนั้นมีอีกชื่อว่า 'ว้าแดง' ชื่อนี้มีที่มาคือ เป้าโหย่วเสียง (鲍有祥) ผู้นำของว้าแดงนั้นเคยเป็นสมาชิกของพรรคคอมมิวนิสต์พม่ามาก่อน (ซึ่งเป็นพรรคที่ได้รับการสนับสนุนจากจีน) จากนั้นแยกตัวมาตั้งกองทัพว้า

แม้จะแยกตัวมาตั้งรัฐว้าแต่โครงสร้างการปกครองและแนวนโยบายของรัฐว้ายังเป็น 'สีแดง' และฉายา 'ว้าแดง' จึงมีความหมายทั้งการเป็นคอมมิวนิสต์ (แปรรูป) และการได้รับอิทธิพลจากจีน ดังที่รัฐบาลว้านั้นมีชื่อทางการว่า 'รัฐบาลประชาชนรัฐว้า' (佤邦人民政府) ซึ่งเป็นชื่อในสไตล์จีน รัฐสภามีชื่อแบบจีนว่า 'มหาศาลาประชาชนรัฐว้า' (佤邦人民大会堂) และรัฐสภาเรียกกว่า 'สภาที่ปรึกษาทางการเมืองแห่งประชาชนรัฐว้า' (佤邦人民政治协商会议) อีกทั้งแนวนโยบายของรัฐบาลประชาชนรัฐว้าก็ยังมุ่งไปสู่ 'โมเดลแบบจีน' (中国模式) คือจีนบริหารบ้านเมืองแนวใด รัฐว้าก็ทำตามแบบถอดแบบกันมา 

แต่นี่เป็นการเลียนแบบจีนในรูปแบบ ความสัมพันธ์ 'นอกแบบ' ระหว่างจีนกับรัฐว้าซับซ้อนกว่านั้น

ผมจะยกเนื้อหาจากบทความของศาสตราจารย์ฮันส์ สไตน์มึลเลอร์ (Professor Hans Steinmüller) อาจารย์ประจำภาควิชามานุษยวิทยา และผู้รับผิดชอบหลักสูตรวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต (MSc) สาขาจีนในมุมมองเปรียบเทียบ (China in Comparative Perspective) ที่ London School of Economics ที่เผยแพร่ในนิตยสารายสัปดาห์ของจีน คือ 'ซันเหลียน เซิงฮว่าโจวคัน' (三联生活周刊) ดังนี้

"ผู้สังเกตการณ์ชาวจีนมักเรียก 'รัฐว้า' (佤邦) อย่างติดตลกว่าเป็น 'จีนแบบซานไจ้' (山寨中国) คำว่า 'ซานไจ้' (山寨) เป็นคำศัพท์ใหม่ในภาษาจีนที่ใช้เรียกสินค้าเลียนแบบราคาถูกของแบรนด์ดังต่าง ๆ ในมณฑลแถบชายฝั่งของจีน เราสามารถพบเห็นสินค้าจำพวกนี้ได้ทั่วไป เช่น รองเท้าผ้าใบไนกี้หรือกระเป๋าถือยี่ห้อกุชชี่ที่เป็นของปลอม สินค้าเหล่านี้มักมีความแตกต่างจากของแท้อยู่เล็กน้อยจนสามารถสังเกตเห็นได้ง่าย เช่น โทรศัพท์มือถือที่เลียนแบบ iPhone  ในชื่อ iStone  อย่างไรก็ตาม การเลียนแบบในลักษณะนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่การคัดลอกเท่านั้น แต่ยังแฝงไปด้วยความคิดสร้างสรรค์อีกด้วย" (นี่อาจจะหมายความว่า รัฐว้าไม่ใช่สักแต่ว่าลอกจีนมาใช้ แต่ยังลอกมาเพื่อสร้างอัตลักษณ์ของตนและรัฐในแบบของตน) 

"หน่วยงานและเจ้าหน้าที่ฝ่ายบริหารต่างใช้ชื่อเรียกหรือตำแหน่งที่เป็นภาษาจีน ซึ่งรับมาจากแบบอย่างของจีนโดยตรง เช่น "ซูจี้" (书记 หรือ เลขาธิการ) "ป้านกงซื่อ" (办公室 หรือ สำนักงาน) "ปู้จ่าง" (部长 หรือ รัฐมนตรี) และ "เหว่ยหยวนฮุ่ย" (委员会 หรือ คณะกรรมการ) โครงสร้างพื้นฐานในรัฐว้า ไม่ว่าจะเป็นระบบไฟฟ้า ประปา และถนนหนทาง ส่วนใหญ่สร้างขึ้นโดยบริษัทจากประเทศจีน ซึ่งมักจะมีหัวหน้างานที่ส่งตรงมาจากจีนด้วยเช่นกัน เครือข่ายโทรศัพท์มือถือก็ดำเนินการโดยรัฐวิสาหกิจด้านโทรคมนาคมของจีน สกุลเงินที่ใช้ในรัฐว้าคือเงินเหรินหมินปี้ (人民币 หรือ เงินหยวน ) นอกจากนี้ บริษัทจีนยังดำเนินกิจการด้านการทำเหมืองแร่ ยางพารา การเพาะปลูกยาสูบ รวมถึงธุรกิจซูเปอร์มาร์เก็ตและโรงแรมในพื้นที่ดังกล่าวอีกด้วย" (ในส่วนนี้เราจะเห็นว่าเศรษฐกิจของรัฐว้าดำเนินการโดยคนจีน ใช้เงินจีน แะละโครงสร้างพื้นฐานก็โยงกับจีน) 

"กองทัพรัฐว้าเคยมีรายได้หลักมาจากการปลูกฝิ่นควบคู่ไปกับการได้รับความช่วยเหลือจากต่างประเทศ อย่างไรก็ตาม ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา การปลูกฝิ่นได้ถูกกำจัดจนหมดสิ้นไปเกือบสมบูรณ์ ซึ่งเป็นผลมาจากทั้งอิทธิพลขององค์การสหประชาชาติและองค์กรพัฒนาเอกชน (NGOs) รวมถึงแรงกดดันระยะยาวจากประเทศจีน การสั่งห้ามผลิตและจำหน่ายยาเสพติดกลายเป็นกลยุทธ์สำคัญที่รัฐว้าใช้เพื่อสร้างการยอมรับและความชอบธรรม อีกทั้งยังเป็นช่องทางในการแสวงหาความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจและการทหารอีกด้วย ในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา รัฐว้าได้ส่งเสริมการปลูกพืชเศรษฐกิจชนิดอื่น ๆ เช่น ชา ยาสูบ และยางพารา เพื่อทดแทนการปลูกฝิ่น พร้อมทั้งดึงดูดการลงทุนจากภายนอกอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการลงทุนจากประเทศจีน" (จากข้อมูลนี้เราจะเห็นว่า จีนสามารถกดดันรัฐว้าได้โดยเฉพาะในเรื่องที่กระทบต่อจีน คืยาเสพติดที่เคยทะลักจากเมียนมาเข้าไปยังจีนผ่านมณฑลยูนนาน หลังจากถูกกดัน ว้าก็เปลี่ยนแหล่งหากินซึ่งไม่ผิดกฎหมาย ทำให้รัฐว้าไม่ใช่รัฐนอกกฎหมายในทางพฤตินัยอีก และยังขอความช่วยเหลือได้ง่ายขึ้นจากต่างประเทศ)

จากข้อเขียนนี้เราพอจะเห็นภาพว่าจีนเกี่ยวข้องกับรัฐว้าแค่ไหนและกดดันว้าได้หรือไม่?

อย่างไรก็ตาม การกดดันนั้นไม่ใช่การ 'สั่ง' การกดดันต้องมีมาตรการทางการเมืองเป็นอาวุธ และต้องใช้เวลาเป็นตัววัดว่าการกดดันนั้นได้ผลหรือไม่ เรื่องนี้ก็เกิดขึ้นกับจีนเช่นกันเมื่อกดดันรัฐว้า ดังนั้น การปฏิบัติของจีนต่อรัฐว้าจึงไม่ใช่การสั่งจากปักกิ่งไปยังมณฑลต่างๆ แต่เป็นปฏิสัมพันธ์แบบรัฐต่อรัฐ (ในทางพฤตินัย)

จริงอยู่ที่เจ้าหน้าที่ระดับสูงของจีนไปเยือนรัฐว้าอยู่เนืองๆ และรัฐว้าก็ได้รับความช่วยเหลือจากจีน (อย่างไม่เป็นทางการ) แต่มีหลายเรื่องที่รัฐว้ากระทำการขัดใจจีน เช่น การเลี้ยงพวกสแกมเมอร์เอาไว้ เพราะเป็นแหล่งเงินแหล่งทองหลักของรัฐว้า หลังจากที่จีนห้ามรัฐว้าค้ายาเสพติด

หลังจากที่จีนปราบสแกมเมอร์ในเมียนมาตอนเหนือ (โกกั้ง) อย่างจริงจัง ก็หันมาปราบในรัฐว้าด้วย โดยได้ดำเนินการอายัดทรัพย์สินขององค์กร บริษัท บุคคล รวมถึงพลเรือนที่เกี่ยวข้องกับรัฐว้าซึ่งอยู่ในประเทศจีนโดยไม่มีเงื่อนไข และยังการปิดกั้นการค้าบริเวณชายแดน การตัดการเชื่อมต่อโครงข่ายไฟฟ้าข้ามพรมแดนบางส่วน รวมถึงการจำกัดการไหลเวียนของสินค้าและเงินทุน เพื่อกดดันให้รัฐว้ายุติการให้การสนับสนุนพวกสแกมเมอร์

การดำเนินการดังกล่าวส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อเศรษฐกิจในท้องถิ่นและห่วงโซ่เงินทุนข้ามพรมแดน

กับรัฐว้านั้น คนภายนอกจะคิดว่า "ต้องเป็นเมืองขึ้นจีนแน่ๆ" แต่ความจริงหาเป็นเช่นนั้นไม่ กระนั้นก็ตามแม้จีนจะสั่งไม่ได้ แต่กดดันได้ แถมยังกดดันไม่หยุดด้วย ล่าสุดก็คือเมื่อเดือนตุลาคม ที่ผ่านมานี้เอง ตำรวจเมืองคุนหมิง ประเทศจีน ได้จับกุมเป้าจวินเฟิง (鲍军峰) หลานชายของเป้าโหย่วเสียง ผู้นำรัฐว้า ข้อหาที่เขามีส่วนเกี่ยวข้องกับอาชญากรรมทางไซเบอร์ และก่อนหน้านี้ทางการจีนยังได้ออกหมายจับพร้อมตั้งรางวัลนำจับมูลค่าหลายแสนหยวนค่ออดีตสมาชิก UWSA ที่มีความเชื่อมโยงกับเครือข่ายอาชญากรรมเหล่านี้

กระนั้นก็ตาม เราจะเห็นว่าแม้รัฐว้าจะพยายามทำตัวเป็น 'จีนปลอม' (山寨中国) หรือเป็น 'ว้าแดง'  แต่กลับทำในสิ่งที่จีนไม่พึงปรารถนาอย่างมาก และยิ่งไม่ยอมถูกจีนชี้นำ แต่จีนเองก็มีเครื่องมือที่จะบีบรัฐว้าเช่นกัน 

ขึ้นอยู่กับว่าจะทำหรือไม่

เรื่องนี้เกี่ยวกับแม่สาย น้ำแม่กก เหมืองเถื่อน และแร์เอิร์ธในรัฐว้าอย่างไร?

Photo - ภาพถ่ายดาวเทียมที่ได้รับมอบมานี้ บันทึกไว้เมื่อวันที่ 24 เมษายน 2026 โดยบริษัท Planet Labs PBC แสดงให้เห็นพื้นที่ทำเหมืองแห่งหนึ่ง ซึ่งเชื่อว่าเป็นเหมือง "หมานเมา" (Man Maw) ตั้งอยู่ในเขตปกครองตนเองว้า ทางตะวันออกของเมียนมา ใกล้กับพรมแดนประเทศจีน (ภาพโดย Handout / 2026 Planet Labs PBC / AFP)

เกี่ยวตรงที่ว่า แม้นายทุนเจ้าของเหมืองเถื่อนจะเป็นคนจีน แต่เหมืองนั้นอยู่ในอำนาจของรัฐว้าใต้ รัฐบาลว้านั้นแม้จะเป็นจีนอย่างมากและรับความช่วยเหลือจากจีนอย่างมาก แต่ "จีนไม่ใช่เจ้าของรัฐว้า" และยิ่งไปกว่านั้น "รัฐบาลจีนไม่ใช่เจ้าของเหมืองเถื่อน" การไปเรียกร้องเอาจากรัฐบาลจีนจะไม่ได้ผล โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากประชาชนไทยไปกดดันรัฐบาลจีนกันเอง โดยคิดว่าประเทศจีนจะต้องรับผิดชอบทุกสิ่งที่เป็นจีนแล้วล่ะก็ อย่าหวังว่าจีนจะปฏิบัติตาม เพราะนอกจากจะกดดันผิดฝาผิดตัวแแล้ว ยังเป็นทีท่าที่ "หาเรื่อง" กับจีน

โปรดทราบว่าในระยะหลังจีนไม่ค่อยชอบท่าทีแบบหาเรื่องอย่างมาก อย่าว่าแต่จีนเลย แม้แต่ประเทศอื่นๆ หรือคนธรรมดาก็ไม่ชอบท่าทีแบบนี้ 

แต่โอกาสยังพอมีหากรัฐบาลไทยหารือเรื่องนี้กับรัฐบาลจีนโดยใช้กระบวนการทางการทูตที่เป็นกิจลักษณะ โดยเข้าใจเรื่องภูมิรัฐศาสตร์ของจีนในเมียนมา โดยเข้าใจเรื่องการเมืองของรัฐว้า เข้าใจเรื่องการเมืองของเมียนมา โดยตระหนักว่าการคุยกับรัฐบาลเมียนมาก็จะล้มเหลวเช่นกัน เพราะรัฐบาล/กองทัพเมียนมาไม่ได้เป็นพันธมิตรกับรัฐว้า เพียงแค่หยุดยิงกันนานกว่าเจ้าอื่นเท่านั้น (แถมเป็นฝ่ายว้าด้วยซ้ำที่ไม่ยอมต่อต้านกองทัพเมียนมาเมื่อครั้งทำรัฐประหาร ซึ่งผิดกับกลุ่มติดอาวุธชนกลุ่มน้อยอื่นๆ ที่รวมพลังกัน) 

ดังนั้น คนที่จะคุยได้มีแต่จีนเท่านั้น 

แต่อีกเรื่องที่จะต้องตระหนักก็คือ แรร์เอิร์ธที่ได้มาจากเหมืองเถื่อนของรัฐว้าใต้นั้นราคามันถูกเหมือนได้เปล่าถ้าเทียบกับแรร์เอิร์ธที่ผลิตในจีนหรือที่อื่นๆ และแรร์เอิร์ธนี้ไม่ใช่แค่ของจำเป็นด้านอุตสาหกรรมดิจิทัลเท่านั้น แต่มันยังเป็นประหนึ่ง 'ยุทธปัจจัย' ไปแล้ว ในช่วงเวลาที่จีนกับสหรัฐฯ ทำสงครามเซมิคอนดักเตอร์ สงครามภาษีศุลกากร และสงคราม AI 

ปัจจัยนี้เป็น 'ปม' สำคัญที่ทำให้คาดคะเนได้ยากว่า ถ้าไทยเราไปคุยเรื่องนี้กับจีนแล้วจีนจะยอมคุยกับว้าหรือไม่?

ว้าเองนั้นก็ต้องการเงินรายได้ในการรักษาอธิปไตยและทำสงครามกลางเมือง ยิ่งจีนกดดันรัฐว้าให้เลิกเลี้ยงสแกมเมอร์ โดยที่ว้าจะกลับไปปลูกฝิ่นผลิตยาสเพติดก็ลำบาก แล้วรัฐว้าจะหาเงินจากไหน? และหากรัฐว้าเสียเสถียรภาพไป อิทธิพลของจีนในเมียนมาก็ตกอยู่ในความเสี่ยงไปด้วย 

ดังนั้น เรื่องเหมืองเถื่อนที่ทำให้แม่สายสะอื้น จึงไม่ได้แก้กันง่ายๆ แต่ต้องอาศัยการเดิมพันทางการเมืองระหว่างประเทศที่สูงพอสมควร 

บทความทัศนะโดย กรกิจ ดิษฐาน ผู้ช่วยบรรณาธิการบริหาร และบรรณาธิการข่าวต่างประเทศ The Better 

Photo - เหล่าทหารกองทัพเอกภาพรัฐว้า (United Wa State Army - UWSA) เข้าร่วมในพิธีสวนสนามทางทหาร เพื่อรำลึกวาระครบรอบ 30 ปีการลงนามหยุดยิงกับกองทัพเมียนมาในรัฐว้า โดยจัดขึ้นที่เมืองปางซาง เมื่อวันที่ 17 เมษายน 2019 (ภาพโดย Ye Aung THU / AFP)