ในปี ค.ศ. 1807 ภายหลังจากที่พระเจ้าเวียดนามยาลองยุุติความวุ่นวายในเวียดนามและเสด็จขึ้นครองราชย์ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์เหงียน สถานการณ์ในกัมพูชาก็เริ่มคุกรุ่น เมื่อสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี(นักองค์จัน หรือ นักจัน) กษัตริย์แห่งกัมพูชา ได้ทรงขอขึ้นตรงต่อราชสำนักเว้แทนที่จะขึ้นตรงต่อราชสำนักสยามดังเช่นที่เคยปฏิบัติมา

ก่อนหน้านี้ เวลากัมพูชาแย่งชิงอำนาจกันเองก็จะมาขอความช่วยเหลือจากไทยเช่นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช แต่หลังจากที่นักองค์จันมีข้อบาดหมางกับราชสำนักสยามเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จสวรรคต ความเกลียดชังสยามของนักองค์จันก็รุนแรงขึ้น ถึงขนาดที่ตัวแทนราชสำนักกัมพูชาที่มาร่วมงานพระบรมศพแสดงความฝักใฝ่ต่อสยาม 2 คน ถูกประหารชีวิต และนักองค์จันหันไปฝักใฝ่เวียดนามโดยตั้งกองกำลังรักษาพระองค์เป็นชาวกัมพูชาเชื้อสายเวียดนาม

ต่อมาสถานการณ์ในเวียดนามเองก็ซับซ้อนขึ้น หลังจากพระเจ้ายาลองสวรรคต ต่อมาในรัชสมัยของพระเจ้ามิญ หมั่งในปี ค.ศ. 1833 หลังจากที่ราชสำนักลงโทษข้าหลวงใหญ่เล วัน เสวียต (Lê Văn Duyệt) หรือ องต๋ากุน บุตรบุญธรรมของเขา คือ เล วัน โคย (Lê Văn Khôi) ได้ก่อกบฏและยึดป้อมปราการแถ่ง บัต กว๋าย (ในไซง่อนปัจจุบัน) เนื่องจากมีกำลังพลน้อยกว่า เล วัน โคย จึงขอความช่วยเหลือจากสยามในอีกไม่กี่เดือนต่อมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงส่งแม่ทัพเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)และแม่ทัพเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) พร้อมทหารหลายพันนาย แบ่งออกเป็นห้ากองพล ไปโจมตีซา ดิ่ญ เส้นทางเดินเรือผ่านอ่าวไทย ส่วนเส้นทางบกผ่านกัมพูชา ทำให้สามารถยึดครองกัมพูชาได้พร้อมกัน

พระเจ้ามิญ หมั่งทรงมีพระบรมราชโองการให้เจือง มิญ ซ่าง (Trương Minh Giảng เป็นข้าราชการผู้มีชื่อเสียงของราชวงศ์เหงียน เขาได้รับการยกย่องว่าเป็นบุคคลที่มีความรู้ความสามารถรอบด้านทั้งด้านบุ๋นและบู๊ เป็นข้าราชการที่มีคุณความดีมากที่สุดในราชวงศ์เหงียน) และฟาน หวั่น ถุย (Phan Văn Thúy แม่ทัพผู้เลื่องชื่อแห่งราชวงศ์เหงียน) นำกองทัพไปปราบปรามกบฏเล วัน โคย ฝ่ายกบฏอาศัยความได้เปรียบจากกำแพงเมืองที่สูงและคูเมืองที่ลึกในการต้านทานกองทัพหลวงอย่างเหนียวแน่น ทำให้กองทัพหลวงต้องปิดล้อมเมืองอยู่นานถึงสองปีกว่าจะสามารถตีฝ่าเข้าไปได้ในเดือนกันยายน ค.ศ. 1835 ทั้งนี้ เล วัน โคย ได้เสียชีวิตด้วยอาการป่วยไปก่อนที่จะมีการปิดล้อมเมือง ส่วนบุตรชายและผู้ติดตามที่เหลือต่างถูกจับกุมและประหารชีวิต

ในขณะเดียวกัน กองทัพสยามได้โจมตีจังหวัดอาน ซาง (ธันวาคม ค.ศ. 1833) จากนั้นจึงรุกคืบไปต่อสู้ที่คลองเจาะ ถู่ในการรบครั้งนั้น กองทัพราชวงศ์เหงียนได้รับชัยชนะและโต้กลับเพื่อยึดป้อมเจาด๊ก จังหวัดอันซาง ป้อมปราการห่าเตียนคืน และร่วมกับกองทัพกัมพูชาขึ้นไปตามแม่น้ำโขงเพื่อยึดป้อมปราการพนมเปญคืน กองทัพสยามพ่ายแพ้และต้องถอนตัวออกจากกัมพูชา จากนั้นราชสำนักเว้จึงนำนักองค์จันกลับขึ้นครองราชย์

หลังจากขับไล่กองทัพสยามออกไปแล้ว เจือง มิญ ซ่าง และ เล ด่าย เกือง (Lê Đại Cương เขาเป็นข้าราชการที่มีชื่อเสียงและมีความสามารถในสมัยราชวงศ์เหงียน รับใช้จักรพรรดิถึงสามพระองค์ โดยดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัด) ได้สร้างป้อมปราการของเวียดนามขึ้นใกล้กับกรุงพนมเปญเพื่อคุ้มครองกัมพูชา การบริหารราชการในกัมพูชาดำเนินการโดยขุนนางเวียดนามทั้งสิ้น ในขณะที่ขุนนางกัมพูชาดำรงเพียงตำแหน่งระดับรองเท่านั้น

ในช่วงปลายปี ค.ศ. 1834 นักองค์จันสิ้นพระชนม์โดยปราศจากพระโอรส อำนาจในการปกครองประเทศจึงตกไปอยู่ในมือของขุนนางบางคน ได้แก่ จ่า ลอง (จักรี ลอง) และลา เกียน  ซึ่งเป็นชาวกัมพูชาแต่ได้รับบรรดาศักดิ์จากราชสำนักเว้

ในปี ค.ศ. 1835 เจือง มิญ ซ่างได้กราบบังคมทูลขอให้พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้ง พระองค์เม็ญ (หรือ เจ้าหญิงหง็อก เวิน ในภาษาเวียดนาม) ซึ่งเป็นธิดาของนักองค์จัน ให้ดำรงพระอิสริยยศเป็นเจ้าหญิงแห่งเจิน หลับ (เจิน หลับ หรือ เจิน ล่า เป็นชื่อภาษาจีนที่เวียดนามใช้เรียกกัมพูชา) แต่ในความเป็นจริงแล้ว นักองค์เม็ญมิได้มีอำนาจที่แท้จริงแต่อย่างใด

ในปี ค.ศ. 1836 พระเจ้ามิญ หมั่งยังได้เปลี่ยนชื่อที่ดินของเจิน หลับ (กัมพูชา) เป็นเจิ๊น  เต็ย (ป้อมปราการตะวันตก) และรวมเข้าเป็นอาณาจักรด่าย นาม (เวียดนาม) อย่างเป็นทางการ เขตแดนทางตะวันตกเฉียงเหนือของเจิ๊น เต็ย หรือกัมพูชาในฐานะจังหวัดหนึ่งของเวียดนามขยายไปถึงทะเลสาบโตนเลสาบ ประชิดกับดินแดนของสยาม หรือจังหวัดขอมแปรพักตร์ของไทย

ราชสำนักเว้ได้ยกเลิกตำแหน่งขุนนางท้องถิ่นชาวกัมพูชาและนำระบบขุนนางของราชวงศ์เหงียนมาใช้แทน โดยมีการแต่งตั้งเล ด่าย เกือง ให้ดำรงตำแหน่งมหาเสนาบดี (ต่อมา เซือง วัน ฟอง  เข้ามารับตำแหน่งแทน) พร้อมทั้งแต่งตั้งแม่ทัพและผู้บัญชาการระดับสูงและรองผู้บัญชาการรวม 4 นาย อีกทั้งยังมีการกำหนดตำแหน่งต่างๆ เช่น ที่ปรึกษา ผู้บัญชาการ หัวหน้าแพทย์ เจ้าหน้าที่ฝ่ายกิจการภายนอก ครู และผู้ฝึกสอน นอกจากนี้ ในพื้นที่ที่มีความสำคัญทางยุทธศาสตร์ยังมีการจัดตั้งตำแหน่งผู้ว่าการและเจ้าเมืองเพื่อทำหน้าที่ในการป้องกันพื้นที่อีกด้วย

ในปี ค.ศ. 1840 พระเจ้ามิญ หมั่งแต่งตั้งให้เล วัน ดึ๊ก ดำรงตำแหน่งข้าหลวงหลวง และสวน อ่วน  เป็นรองข้าหลวง โดยทั้งสองร่วมกับเจือง มิญ ซ่าง ทำหน้าที่กำกับดูแลกิจการทั้งปวงในนครเจิ๊น เต็ย หรือพนมเปญและกัมพูชาตอนล่าว ตรวจตราการค้า สำรวจที่ดิน ตลอดจนประเมินภาษีรายหัวและภาษีเรือสินค้าในแม่น้ำใหม่

พระเจ้ามิญ หมั่งยังทรงมีพระบรมราชโองการให้สำรวจจำนวนประชากรในกัมพูชา ซึ่งเพิ่งถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของดินแดนด่าย นาม โดยพบว่ามีประชากรจำนวน 970,516 คน และมีพื้นที่ดินรวม 4,036,892 เอเคอร์

การปกครองของเวียดนามในกัมพูชานั้นเป็นไปอย่างเข้มงวด ก่อนอื่นใด ชนชั้นสูงของกัมพูชาถูกปฏิบัติด้วยความไม่เชื่อใจและถูกลงโทษอย่างหนัก เช่น ในปี ค.ศ. 1839 นักองค์อิ่มและนักองค์ด้วงได้นำชาวเขมรจำนวน 9,000 คนและเรือ 70 ลำ เดินทางจากพระตะบอง (ดินแดนที่อยู่ภายใต้การยึดครองของสยาม) ไปยังเจิ๊น เต็ย (ดินแดนที่อยู่ภายใต้การปกครองของด่าย นาม) โดยมีเจตนาจะขอให้ราชวงศ์เหงียนอนุญาตให้ตนขึ้นครองราชย์สืบต่อจากนักองค์จัน แต่ทั้งสองกลับถูกเจื่อง มิญ ซาง จับกุมตัวได้ ทางราชสำนักจึงส่งตัวองค์อิมไปยังซาดิ่ญเพื่อสอบสวน ก่อนจะนำไปคุมขังไว้ที่เมืองเว้

ในปี ค.ศ. 1840 ขุนนางเขมรเดิมคือ จักรี ลอง, ยมราช ฮู และลา เกียน ได้เดินทางมายังเมืองเว้เพื่อร่วมเฉลิมฉลองวันพระราชสมภพของพระเจ้ามิญ หมั่ง แต่กลับถูกพระองค์กล่าวหาจนนำไปสู่การถูกคุมขังและเนรเทศไปยังเวียดนามตอนเหนือ ในขณะเดียวกัน ที่ดินแดนเจิ๊น เต็ย ที่ปรึกษา เซือง วัน ฟอง ได้กล่าวหานักองค์แบน ซึ่งเป็นน้องสาวของนักองค์เม็ญว่าคิดทรยศโดยมีเจตนาจะหลบหนีไปยังสยาม จึงสั่งลงโทษประหารชีวิตนาง ต่อมา เจือง มิญ ซ่างได้เข้าจับกุมนักองค์เม็ญและน้องสาวอีกสองคน แล้วนำตัวไปยังเมืองซา ดิ่ญ เพื่อกักบริเวณ ทั้งนี้ ข้าราชการชาวเวียดนามจำนวนมากที่เข้ามาประจำการ ณ ป้อมเจินเตยต่างกระทำการผิดกฎหมาย ใช้อำนาจในทางมิชอบ และข่มเหงรังแกราษฎรเขมร

นอกจากนี้ยังมีการใช้นโยบายการทำคนเขมรให้เป็นคนเวียดนาม โดยสตรีชาวกัมพูชาทุกคนถูกสั่งให้สวมใส่เครื่องแต่งกายแบบเวียดนาม เป็นชุดคลุมยาวที่เรียกว่า อ๋าว หงู ทัน ซึ่งใส่กันหโดยหญิงสมัยราชวงศ์เหงียนแทนการนุ่งผ้าแบบเขมร (ซึ่งมีลักษณะคล้ายโสร่ง) และต้องไว้ผมยาวตามแบบนิยมของชาวเวียดนาม สินค้าที่วางจำหน่ายในตลาดมีเพียงอาหารเวียดนามเท่านั้น ศิลปะการร่ายรำแบบราชสำนักเขมรได้รับอิทธิพลและผสมผสานองค์ประกอบจากธรรมเนียมปฏิบัติของเวียดนามและจีนเข้ามา ข้าราชการกัมพูชาจำเป็นต้องสวมใส่ชุดพิธีการแบบเวียดนาม ส่วนวัดวาอารามต่าง ๆ ก็ถูกทำลายลงเพื่อมุ่งหวังที่จะลบล้างอัตลักษณ์ความเป็นเขมรให้หมดไป

นอกจากนี้ เมืองต่างๆ ของกัมพูชาหรือ เจิน หลับ ถูกเปลี่ยนเป็นภาษาจีนแบบเวียดนามทั้งสิ้น เช่น 

พนมเปญ เปลี่ยนชื่อเป็น นาม วาง (Nam Vang/南榮) 
ศรีสุนธร เปลี่ยนชื่อเป็น กี่ โต (Kỳ Tô/其蘇)
กำปงเซียม เปลี่ยนชื่อเป็น บิ่ญ เซียม (Bình Xiêm/平暹)
กำปางสวาย เปลี่ยนชื่อเป็น ห่าย ดง (Hải Đông/海東)
โพธิสัตว์ เปลี่ยนชื่อเป็น ห่าย เต็ย (Hải Tây/海西)
ละแวก เปลี่ยนชื่อเป็น โล เหวียต (Lô Việt/爐越)
กัมปอด เปลี่ยนชื่อเป็น กว่าง เบียน (Quảng Biên/廣邊) เป็นต้น

"เขมรตอนล่าง" จึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามไปโดยสิ้นเชิง ทั้งยังถูกกลืนวัฒนธรรมให้เป็นเวียดนามจนสิ้นความเป็นเขมร ขณะที่จังหวัดเขมรแปรพักตร์ที่อยู่ในการปกครองของไทยก็รับวัฒนธรรมไทยซึ่งแบ่งปันให้เขมรใช้ ทำให้ยังมีความเป็นไทย/เขมรอยู่เช่นเดิม

นี่คือสถานการณ์ของเมืองเขมรในระหว่างสมครามอาณัมสยามยุทธ อันเป็นสงครามแย่งชิงกัมพูชาระหว่างไทยกับเวียดนาม (อ่านต่อตอนที่ 2 วันพรุ่งนี้)

โดยทีมข่าวต่างประเทศ The Better