เขมรรับ 'รามเกียรติ์' จากไทย ไม่ใช่ไทยไปเอาของกัมพูชามาอย่างที่บางคนเขากล่าวอ้าง

เขมรรับ 'รามเกียรติ์' จากไทย ไม่ใช่ไทยไปเอาของกัมพูชามาอย่างที่บางคนเขากล่าวอ้าง

ที่จริงผมจะเขียนเรื่อง 'รามเกียรติ์' หลายวันแล้วเพราะหนังเรื่อง 'รามายณะ' ที่อินเดียลงทุนมหาศาลกำลังเข้าฉายในไทยพอดี แต่จนแล้วจนรอดไม่ได้เขียน 

จนกระทั่งเห็นบทความของอาจารย์สุจิตต์ วงษ์เทศใน 'มติชนสุดสัปดาห์' ที่บอกว่า "รามเกียรติ์ไทยได้มาจากทมิฬผ่านเขมร" ผมจึงคิดว่า "ถึงเวลาจะเขียนเรื่องรามเกียรติ์ไทยๆ เขมรๆ แล้วทั้ง"

ใครที่ศึกษาประวัติศาสตร์ 'รามเกียรติ์' มาบ้างย่อมทราบว่า 'รามเกียรติ์' ของไทยนั้นแค่คล้ายกับ 'รามายณะ' แต่ไม่เหมือนเสียทีเดียว เพราะรามเกียรติ์ของไทยไปเหมือนกับฉบับของทมิฬหรืออินเดียใต้ที่เรียกว่า 'กัมพะ รามายณัม' (கம்பராமாயணம்)

'รามายณะ' นั้นเป็นของอินเดียเหนือ รายละเอียดไม่เพียงต่างจากของไทย แต่ในแง่วัฒนธรรมแล้ว ไทยเรารับจากอินเดียใต้มากกว่า ทั้งภาษา พิธีพราหมณ์ และแนวคิดศาสนา ไปจนถึงการค้าการขายก็ล้วนมาจากและทำกับอินเดียใต้ โดยเฉพาะกับทมิฬ

กระทั่งพุทธศาสนาของเราก็รับมาจากใต้ของอินเดีย คือ ลังกา (ศรีลังกา) เพื่อนบ้านของทมิฬ โดยที่อาจารย์ไมเคิล ไรท์ ปราชญ์เรื่องลังกาและทมิฬเคยชี้ไว่้ว่าที่ไทยเราเรียก "ทมิฬหินชาติ" (พวกทมิฬที่เป็นชนชาติเลว) ก็เรียกตามลังกาที่เป็นพุทธแล้วถูกทมิฬที่เป็นพราหมณ์นั้นรุกราน พอไทยเป็นพุทธแบบลังกาก็เลยเรียกตามไปด้วย ทั้งๆ ที่ไทยนั้นถือพราหมณ์แบบทมิฬโดยไม่เคยทอดทิ้งเอาเลย กระทั่งทุกวันนี้พราหมณ์ในโบสถ์พราหมณ์ (เทวสถานสำหรับพระนคร) ก็ยังสืบธรรมเนียมอินเดียใต้ ตำราใช้อักษรอินเดียใต้ทั้งๆ ที่ประเทศอื่นเขาไม่ใช่กันแล้ว และไทยสมัยก่อนยังบูชาพระหริหระแบบอินเดียใต้ ซึ่งต่างจากที่อื่นๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ส่วนพราหมณ์เขมรนั้นรับไปจากไทย ตำราพราหมณ์ในกัมพูชาเป็นเป็นตำราจากไทย อย่างที่ผมเคยเขียนไว้แล้วในเรื่อง "กัมพูชาจงหยุดเคลมเป็นต้นตำรับ'กระบวนเรือพระราชพิธี' ความจริงคือกษัตริย์ไทยเคยพระราชทานให้เจ้าเขมรด้วยซ้ำ"

ไทยมีสายใยกับอินเดียใต้ที่เหนียวแน่นแบบนี้ ทั้งลังกาและทมิฬนาฑู 

แต่เพราะเราเป็นพุทธแบบลังกาวงศ์มาหลายร้อยปี โดยลดบทบาทของลัทธิพราหมณ์แบบทมิฬลงไป ทำให้ไม่เพียงลืมความเป็นทมิฬของเรา แต่ยังดูถูกทมิฬด้วยว่าเป็น "หินชาติ" (ชนชาติที่เลวทราม) 

ภาษาไทยหลายคำก็มาจากภาษทมิฬ เช่น 'ดีปลี' ซึ่งคนไทยใช้เป็นเครื่องให้รสเผ็ดแต่ก่อนพริกจากเข้ามาจากอเมริกาใต้  คำนี้ก็มาจากภาษาทมิฬว่า 'ติปปิลิ' (திப்பிலி) ทุกวันนี้อาหารปักษ์ใต้ก็ยังใช้ 'ติปปิลิ' เหมือนบรรพบุรุษ

ปักษ์ใต้ของเรานั้นเป็นญาติทางวัฒนธรรมกับทมิฬมาเป็นพันปีแล้ว ไม่เพียงภาษายังมีร่องรอยของความเป็นทมิฬ กระบวนท่าโนราห์ก็เหมือนยังกับแกะกับท่ารำของอินเดียใต้ โดยมีผู้เทียบแม่บทของโนรากับท่ารำของภรตนาฏยัม (பரதநாட்டியம்) ของอินเดียใต้แล้ว ซึ่งไม่ต้องใช้สายตาผู้เชี่ยวชายพิจารณา คนธรรมดาก็ยังเห็นว่า "มันเป็นแบบเดียวกัน"

โนรานี้พวกเขมรล้อกันว่า "เป็นของไทยแท้" เพื่อจะแซะว่า รำไทยและชุดไทยของราชสำนักไทยนั้นเป็นของเขมรที่พวกไทย "ขโมยไป" 

เขมรพูดไม่ผิดเพราะโนรานั้นไทยแท้จริงๆ โดยรับมาจากทมิฬโดยตรง และระบำรำฟ้อนบางกระบวนนั้นภาคกลางและภาคใต้ก็แบ่งปันเช่นกัน (เช่น ซัดชาตรีกับโนราที่เป็นญาติกัน) แต่ยังดีที่ไทยภาคกลางไม่ได้สอนพวกเขมรจนหมดไส้หมดพุง หาไม่แล้วคงกล่าวหาอะไรลอยๆ ยิ่งกว่านี้

โนราจึงเป็นทายาทสายตรงของรำแบบทมิฬ ซึ่งเขมรไม่มีเอาเลย จากข้อนี้เองผมจึงจะเข้าเรื่อง 'รามเกียรติ์' ได้สักที

ก็อย่างที่ชี้ไว้ว่า รำไทยก็ได้มาจากทมิฬตรงๆ โดยเขมรไม่มี ประสาอะไรกับวรรณคดีอย่างรามเกียรติ์ที่ไทยก็ควรจะได้โดยตรงจากทมิฬด้วย เพราะหากดูจากแผ่นที่โลกก็ย่อมเข้าใจว่าไทยกับอินเดียใต้นั้นห่างกันแค่ทะเลอันดามันกั้น แต่อินเดียใต้กับเมืองเขมรนั้นกั้นไว้ด้วยไทย 

มันสมเหตุสมผลตรงไหนที่ 'รามเกียรติ์' จะข้ามจากอินเดียใต้ผ่านไทยไปยังกัมพูชา โดยที่ไม่ปรากฏในไทยก่อนกัมพูชา?

แม้เราจะไม่มีหลักฐานชี้ชัดถึงการถ่ายทอดนี้ แต่มีหลักฐานชิ้นหนึ่งที่บอกว่า "ก่อนจะไปถึงเขมรจะต้องมาไทยก่อน" นั่นคือตำนานว่าด้วยการตั้งถิ่นฐานของชาวอินเดียในกัมพูชาที่ปรากฏใน 'ประวัติศาสตร์ราชวงศ์เหลียง' หรือ 'เหลียงซู' 《梁书》ของจีนกล่าวว่า เกาฑิณยะชาวอินเดียที่ไปปกครองอาณาจักรฟูนันและเผยแพร่วัฒนธรรมอินเดียนั้น เดิมอยู่ที่อาณาจักรผันผัน ต่อมาได้นิมิตออกเรือข้ามทะเลไปปกครองประเทศอีกฝั่งของทะเล (อ่าวไทย) ก็คือฟูนัน (ปัจจุบันอยู่ในพื้นที่กัมพูชาและเวียดนามตอนใต้)

ข้อความในบันทึกมีอยู่ว่า "เกาฑิณยะ (憍陈如) ซึ่งแต่เดิมเป็นพราหมณ์จากอินเดีย ได้รับบัญชาจากเป็นพระเจ้าว่า "เจ้าควรจะเป็นกษัตริย์ฟูนัน" เกาฑิณยะมีความยินดีจึงเดินทางไปใต้สู่ผันผัน (盘盘 จากผันผันไปยังฟูนัน) ชาวเมืองฟูนัน (扶南) ได้ยินดังนั้นก็ยินดียินดีอย่างยิ่ง จากนั้นพวกเขาก็ปฏิรูประบบโดยใช้ธรรมของอินเดีย"

อาณาจักรผันผันนี้ผมสันนิษฐานว่าคือบริเวณของอำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ไม่เพียงชื่อเหมือนกัน แต่พุนพิน ไชยา และบ้านดอนนั้นเป็นทางเชื่อมระหว่างคาบสมุทรจากอ่าวไทยไปออกอันดามันที่ตะกั่วป่าแล้วไปยังอินเดียใต้

เอาแค่นี้ก็น่าจะช้ดแล้วว่าก่อนจะไปถึงเขมรมันต้องผ่านปักษ์ใต้ของไทยก่อน 

ถามว่า "ถ้าไทยเป็นต้นตำรับให้เขมร แล้วทำไมศิลปะและภาษาและวัฒนธรรมหลายๆ อย่างของไทยจึงมีเขมรเป็นต้นตำรับ?"

ตอบว่า "แค่บางเรื่อง" เท่านั้น บางเรื่องไทยรับจากเขมรจริง โดยเฉพาะภาษาไทยภาคกลางนั้นมีภาษาเขมรปนอยู่มาก แต่ภาษาเขมรก็มีภาษาไทยภาคกลางปนมากมายไม่แพ้กัน สาเหตุก็คงเพราะมีช่วงหนึ่งที่ไทยภาคกลางถูกเขมรปกครองมาก่อน โดยการปกครองของเขมรในภาคกลางของไทยนั้นควรจะเกิดขึ้นเพราะการล่มสลายของอารยธรรมทวารวดี แล้วดินแดนทวารวดีเดิม เช่น ละโว้หรือลพบุรีถูกเขมรยึดครองไปอยู่สองสามศตวรรษ 

การที่เขมรเอาดินแดนทวารวดีไปเป็นของตน กลับไม่มีนักวิชาการฝรั่งคนไหนบอกว่า "เขมรโบราณรับวัฒนธรรมจากทวารวดี" เลย มีแต่บอกว่า "ไทยรับวัฒนธรรมจากเขมรโบราณ" ทั้งนี้ก็เพราะพวกฝรั่งเศสต้องการให้เขมรดูยิ่งใหญ่ จะได้อ้างเอาดินแดนของไทยไปผนวกกับเขมรที่เป็นเมืองขึ้นของฝรั่งเศสในตอนนั้น

เสียดายที่คนไทยไม่รู้เท่าทันเรื่องนี้ จึงเชื่อฝรั่งว่าเขมรปกครองไทยมาก่อน ทั้งๆ ที่เขมรทำลายทวารวดีลงแท้ๆ แถมยังอาจจะเอาวัฒนธรรมทวารวดีไปด้วยซ้ำ

ที่น่าเจ็บใจก็คือ "คนไทยลืมทวารวดี" เสียอย่างนั้น แล้วไปเชื่อทฤษฎีฝรั่งเรื่องทวารวดีว่าควรเป็นอย่างโน้นอย่างนี้ ทั้งๆ ที่คำว่า 'ทวารวดี' ยังอยู่ทนโท่มาเป็นร้อยปีในชื่อเมืองหลวงและอาณาจักรของไทย คือ 'กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา' ซึ่งเป็นชื่อประเทศอย่างเป็นทางการที่ใช้มาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วพอถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงกำหนดให้เรียกชื่อประเทศว่า 'สยาม' อย่างที่ฝรั่งเรียก

ความจริงก็คือ ในเอกสารทางการเราเรียกตัวเองว่า 'กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา' ส่วนอาณาประชาราษฎร์เรียกชื่อประเทศว่า 'เมืองไทย' ดังที่มีบอกไว้ในจดหมายเหตุลาลูแบร์

แล้ว 'ทวารวดี' มันเกี่ยวกับ 'รามเกียรติ์' ตรงไหน?

เกี่ยวกันตรงที่กษัตริย์ของไทยนั้นทรงเทียบพระองค์เป็นอวตารของพระนารายณ์/พระวิษณุ และอวตารของพระนารายณ์/พระวิษณุที่นิยมบูชากันก็คือ 'พระรามาวตาร' ดังที่กษัตริย์ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาและสมัยกรงเทพฯ มีพระนาม 'ราม' ประกอบอยู่หลายพระองค์ ส่วน 'อยุธยา' นั้นก็แผลงมาจาก  'อโยธยา' เมืองหลวงพระรามในรามเกียรติ์

'ทวารวดี' นั้นเป็นเมืองของพระกฤษณะ ซึ่งเป็นอีกอวตารหนึ่งของพระนารายณ์ ทรงเป็นตัวเอกในอีกมหากาพย์หนึ่ง คือเรื่อง 'มหาภารตะ' ซึ่งไม่นิยมในไทย แต่มีนำมาแต่งเป็นวรรณคดีปลีกย่อยอยู่บางครั้ง กระนั้นก็ตาม มีเรื่องให้ตั้งข้อสังเกตก็คือ ในเอกสารและแผนที่โบราณระบุว่า นครไชยศรีหรือนครปฐมนั้น เดิมเรียกว่า 'นครพระกฤษณ์' และอย่างที่เราทราบก็คึอ นครปฐมเป็นศูนย์กลางหนึ่งของวัฒนธรรมทวารวดี

เมื่อภาคกลางไม่ได้ขึ้นกับเขมรอีก ก็ตั้งอาณาจักรที่อยุธยาพร้อมกับใช้ชื่ออาณาจักรเดิมของภาคกลางที่นครปฐมว่าทวารวดีไปด้วย แต่นั้นมา ประเทศไทยภาคกลางจึงเรียกว่า 'กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา'

หากคนภาคกลางเวลานั้นจำทวารวดีไม่ได้และไม่มีอะไรให้น่าภาคภูมิใจ แล้วทำไมต้องขุดเอาชื่อทวารวดีมาใช้อีก? ผมเชื่อว่าเพราะทวารวดีนั้นเป็นอู่อารยธรรมให้เขมรด้วยซ้ำ ชื่อจึงศักดิ์สิทธิ์และถูกใช้ใหม่อีกครั้งมาเพื่อ "ข่มเขมร"

'รามเกียรติ์' ในไทยนั้นมีมาแต่ไหนไม่ทราบได้ที่แน่ๆ เค้าโครงของมันเป็นแบบอินเดียใต้ ไม่ใช่รามายณะของอินเดียเหนือ ผมเชื่อว่าคงมีมาตั้งแต่สมัยทวารวดีแต่ไม่มีหลักฐาน โดยทั่วไปแล้วสันนิษฐานกันว่ารามเกียรติ์ของไทยมีมาแต่ครั้ง 'กรุงเก่า' ของกรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา ต่อมาเมื่อกรุงแตกก็ย้ายมาที่บางกอก แล้วตั้งกรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยาขึ้นมาใหม่ที่นี่ พร้อมกับที่พระเจ้ากรุงธนบุรีก็ดีกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็มีทรงรื้อฟื้นความเป็นกรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยาขึ้นมาใหม่ในทางวัฒนธรรมด้วยการ "แต่ง" รามเกียรติ์ขึ้นมา โดยที่รามเกียรติ์นี้มีตำรับมาจากอินเดียใต้ 

แต่รามเกียรติ์ฉบับรัชกาลที่ 1 ได้แปลงความเค้าโครงอินเดียใต้ให้สะท้อนความเป็น 'กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา' หรือความเป็นไทยมากขึ้น โดยเอ่ยถึงเมืองหลวงของพระราม คือ อโยธยา ว่ามีสร้อยนามว่า ทวารวดี ทั้งๆ ที่สองเมืองนี้เป็นคนละเมืองและคนละอวตารกัน การเรียกชื่อคู่กันเท่ากับสะท้อนว่ารามเกียรติ์นี้แต่งเพื่อสรรเสริญกษัตริย์ไทยผู้เป็นเจ้าผู้ปกครองเมืองพระราม (อยุธยา) และเมืองพระกฤษณ์ (ทวารวดี) พร้อมๆ กันนั่นเอง 

ตัวอย่างเช่น 'บทละครเรื่องรามเกียรติ์' พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กล่าวไว้มากมายว่า "พระผู้พงศ์หริรักษ์อันศักดา มงกุฎกรุงทวารวดี" 

และว่า "ทูลว่าพระจอมโมลี    ทวารวดีเวียงชัย"
และว่า "ข้าจะให้ราชสารศรี    ไปทวารวดีเขตขัณฑ์"
และว่า "อันมิถิลาธานี    กับทวารวดีกรุงใหญ่"
และว่า "เสวยสมบัติสวรรยา    ในทวารวดีพระนคร"

เป็นต้น โดยเฉพาะบาทหลังสุดที่ว่า "เสวยสมบัติสวรรยา    ในทวารวดีพระนคร" นี่หมายถึงท้าวทศรถผู้เป็นพระราชบิดาของพระราม ซึ่งครองอโยธยา ไม่ได้ครองทวารวดีหรือทวารกา แต่ฉบับไทยกลับเอ่ยว่าทรงครองทวารวดี นี่ย่อมหมายความว่ารามเกียรติ์ถูกทำให้เป็นไทยแท้ๆ แล้ว ในแง่ของรายละเอียด โดยโครงเรื่องยังเป็นทมิฬ ส่วนความเกี่ยวข้องกับรามายณะของอินเดียเหนือนั้นเบาบางลงไปตามลำดับ

'รามเกียรติ์' มันเป็นทมิฬกับไทยเสียขนาดนี้แล้วมันจะเป็นเขมรได้อย่างไร?

ตรงกันข้าม เขมรเสียอีกที่รับ 'รามเกียรติ์' ไปจากไทย นั่นคือวรรณคดีเขมรที่ชื่อว่า 'เรียมเกร์'

'เรียมเกร์' ก็คือ 'รามเกียรติ์' เพียงแต่เขมรออกเสียง 'ราม' เป็น 'เรียม' และ 'เกียร' เป็น 'เกร์' 

แม้เขมรโบราณจะรู้เรื่องรามายณะมาก่อน ซึ่งก็เช่นเดียวกับอาณาจักรโบราณในแถบนี้ที่รู้รามายณะเหมือนๆ กันและเท่าๆ กันหมดไม่มีใครเป็น 'ออริจินัล' แต่ในภายหลังซึ่งไม่รู้ว่าเมื่อไรที่รามายณะเขมรโบราณหายไป จนกระทั่งเมื่อร้อยกว่าปีก่อนเขมรก็นำเข้า 'พระราม' อีกครั้งผ่าน 'รามเกียรติ์' ของไทยที่แต่งใหม่สมัยกรุงเทพแต่สืบทอดมาจากของโบราณของไทยเราเอง 

ผมพูดเรี่องนี้แล้วเขมรอาจจะหาว่า "โม้" ดังนั้นผมจะให้คนอินเดีย นักวิชาการต่างชาติ และปัญญาชนเขมรด้วยกันเองสอนเขมรก็แล้วกัน เช่น งานเขียนของ ราธิกา ไนร์ ภัฏฏาจารยะ (Radhika Nair Bhattacharya) ผู้เชี่ยวชาญเรื่องรามายณะกล่าวไว้ในหนังสือ Rama Across Asia กล่าวว่า 

"เรียมเกร์ของกัมพูชามีเค้ามาจากรามเกียรติ์ของไทยอย่างมากมาย"

นอกจากนี้ ดร. เฏต สุขขอุดม (Dr. Sok Udom Deth ដេត សុខឧត្តម) ศาสตราจารย์ด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศประจำมหาวิทยาลัยนานาชาติพารากอน กรุงพนมเปญ ประเทศกัมพูชา ผู้เชี่ยวชาญด้านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาในยุคปัจจุบัน ในหนังสือ A history of Cambodia-Thailand Diplomatic Relations 1950-2020 หน้า 4 ยังกล่าวว่า

"ในบริบทของรัชสมัยพระนโรดม (ครึ่งหลังของศตวรรษที่ 19) ซึ่งอิทธิพลของไทยต่อกัมพูชานั้นโดดเด่น แหล่งที่มาหลักของภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ในพระราชวังกัมพูชา (สร้างขึ้นในรัชสมัยพระนโรดม) คือภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ในพระราชวังหลวงของไทย แหล่งที่มาอื่นๆ ของแรงบันดาลใจ ได้แก่ รามเกียรติ์ของไทย เรียมเกร์เล่ม 1 และ 2 และเรียมเกร์ฉบับปากเปล่า"

แต่เพราะกัมพูชาถูกปกครองโดยฝรั่งเศสทำให้การอธิบายที่มาของรามเกียรติ์และเรียมเกร์ถูกบิดเบือนไป อย่างที่ มาโดกะ ฟุกุโอกะ (Madoka Fukuoka) ศาสตราจารย์ด้านมานุษยวิทยาวัฒนธรรม ประจำบัณฑิตวิทยาลัยมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยโอซาก้า กล่าวไว้ในหนังสือ Ramayana Theater in Contemporary Southeast Asia ชี้ไว้ว่า 

"จากบันทึกของฝรั่งเศสในช่วงทศวรรษ 1880 ระบุว่า รามายณะฉบับภาษาไทย หรือ รามเกียรติ์ ... ถูกนำมาแสดงเป็นระบำในราชสำนักกัมพูชา แทนที่จะเป็นรามายณะฉบับภาษาเขมร อย่างไรก็ตาม จากประวัติศาสตร์ที่ยกย่องนครวัด ระบำในราชสำนักกัมพูชาที่ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากสยามตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ถูกตีความใหม่ว่าเป็น "ขนบ" ที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับยุคนครวัด"

จากข้อความนี้บอกกับเราว่า รามเกียรติ์ของไทยเป็นรากฐานของวรรณคดีและนาฏศิลป์ของกัมพูชาในยุคใกล้นี้เอง แต่เพราะการล่าอาณานิคมที่ทำให้สองประเทศต้อง "ต่างคนต่างอยู่" ทำให้ฝรั่งเศสใช้โออาสนี้สร้างวาทกรรมใหม่ขึ้นมาว่า "เขมรเป็นต้นตำรับ" วัฒนธรรมไทย ทั้งๆ ที่ความจริงแล้วเป็นไปในทางตรงกันข้าม

หวังว่าคงจะแจ่มแจ้งในระดับหนึ่ง

ที่จริงเรื่องรามเกียรติ์ของไทยกับเขมรนั้นมันลึกล้ำกว่านี้อีก เพียงแต่ผมเขียนยาวไปคนจะว่าเอาได้ แค่นี้ก็อ่านจนตาลายแล้ว แต่มันจำเป็นเพื่อที่จะปกป้องความจริงและความเป็นไทยของเราจากการถูกอ้างแบบผิดๆ

บทความทัศนะโดย กรกิจ ดิษฐาน ผู้ช่วยบรรณาธิการบริหาร และบรรณาธิการข่าวต่างประเทศ The Better 

Photo - ตัวละครแสดงโขนของราชสำนักเขมร แสดงเรื่องรามเกียรติ์ซึ่งรับไปจากไทย ถ่ายเมื่อ 1910s-1920s ภาพถ่ายโดย Léon Busy ภาพเป็นของ Musée Albert Kahn 

TAGS: #รามเกียรติ์ #กัมพูชา