นี่คือเนื้อหาจากนิตยสาร The Pacific ที่พิมพ์ในเมืองซานฟรานซิสโก ประเทศสหรัฐอเมริกา เมื่อปี ค.ศ. 1904 ซึ่งเป็นนิตยสารของศาสนจักร Congregational church ของศาสนาคริสต์นิกายโปรแตสแตนต์ โดยเป็ยการตั้งข้อสังเกตเรื่องผู้คนในประเทศต่างๆ เมื่อช่วงต้นศตวรรษที่ 20 หนึ่งในนั้นมีการบรรยายสั้นๆ ถึงลักษณ์ อุปนิสัย และธรรมเนียมของคนสยามหรือคนไทย เนื้อมีความน่าสนใจอย่างมาก เราจึงนำมาให้อ่านกัน โดยข้อความมีดังนี้

สยามมีประชากรห้าล้านคน ขนาดพื้นที่ประมาณเท่ากับเมืองชิคาโกและนิวยอร์กรวมกัน ดินแดนไม่กี่แห่งที่จะเปิดรับพระกิตติคุณได้มากเท่านี้ ดินแดนทั้งหมดอยู่ในการเข้าถึงของมิชชันนารีคริสเตียน ซึ่งสามารถเดินทางไปสร้างโบสถ์และโรงเรียนได้ตามต้องการ ชาวสยามเป็นคนน่ารัก อัธยาศัยดี มีน้ำใจ และใจดีกับลูกหลาน แต่ก็มีอคติอยู่บ้างและมักจะเจ้าเล่ห์ ชาวสยามและญาติพี่น้องของพวกเขาคือชาวลาว ประกอบกันเป็นสามในสี่ของประชากรทั้งหมด อีกหนึ่งในสี่ประกอบด้วยชาวจีนและชนชาติอื่นๆ

โดยส่วนใหญ่แล้วชาวสยามนับถือพุทธศาสนา และทุกคนล้วนมีศักยภาพที่จะเป็นนักบวชโดยไม่เปิดเผยตัวตน

ในด้านขนบธรรมเนียมทางสังคม ชาวสยามมีประเด็นให้ศึกษามากมาย ชาวสยามผู้ร่ำรวยใช้ชีวิตอย่างหรูหรา ในขณะที่คนยากจนฐานะต้อยต่ำกว่าอย่างมาก ขุนนางสร้างบ้านเรือนสวยงาม ออกแบบโดยสถาปนิกชาวยุโรป บางหลังตกแต่งด้วยเฟอร์นิเจอร์อังกฤษ ฝรั่งเศส และจีน ส่วนชนชั้นกลางอาศัยอยู่ในบ้านไม้ โดยส่วนใหญ่เป็นไม้สักที่ไม่ทาสี และมุงหลังคาด้วยกระเบื้องดินเผา พวกเขามีเฟอร์นิเจอร์น้อยมาก

ผู้หญิงในสยามมีเสรีภาพมากกว่าในดินแดนตะวันออกอื่นๆ พวกเธอทำงานสารพัดอย่างในที่โล่งแจ้ง อย่างไรก็ตาม ลูกสาวไม่จำเป็นต้องได้รับการศึกษา จึงกลายเป็นเพียง "คนตัดไม้และคนตักน้ำ" ชาวสยามไม่ฆ่าลูกสาวของตน แต่ลูกชายกลับเป็นชนชั้นพิเศษ การเป็นเด็กผู้ชายถือเป็นบุญในสยาม ถึงกระนั้น ผู้หญิงก็ยังมีอิทธิพลอย่างมาก มิสคอร์ทกล่าวว่า "ผู้หญิงเป็นผู้ตั้งรูปเคารพไว้บนแท่น และเป็นแม่ที่อบรมสั่งสอนลูกให้บูชารูปเคารพ การชักชวนให้ผู้หญิงหันมานับถือศาสนาคริสต์นั้นยากกว่าผู้ชาย เพราะพวกเธอผูกพันกับพุทธศาสนามาก งานที่น่าหวังที่สุดคือการเผยแพร่ศาสนาในหมู่ประชาชนในประเทศลาวทางภาคเหนือ"

ไม่มีมิชชั่นใดที่ต้องการแรงงานมากไปกว่าสยาม ชีวิตในประเทศนั้นไม่ใช่การถูกเนรเทศหรือการถูกฝังกลบ เพราะคริสเตียนทุกหนทุกแห่งได้รับการต้อนรับอย่างอบอุ่น

นิตยสาร The Pacific ยังกล่าวถึงชาวพม่าด้วยว่า 

พม่าไม่ใช่ประเทศใหญ่โตนัก มีพื้นที่ประมาณเท่ากับนิวอิงแลนด์ รัฐทางตอนกลางของสหรัฐฯ โอไฮโอ อินเดียนา และอิลลินอยส์รวมกัน ประชากรมีเพียงประมาณ 10 ล้านคนเท่านั้น ถึงกระนั้นก็กล่าวกันว่ามีชนชาติที่แตกต่างกันถึง 42 เชื้อชาติ และระหว่างชนชาติหลักๆ ได้แก่ ชาวพม่า ชาวฉาน และชาวกะเหรี่ยง ก็มีความแตกต่างที่เห็นได้ชัด ชาวพม่าส่วนใหญ่ฉลาด หยิ่งยโส และเกียจคร้าน ในขณะที่ชาวฉานแม้จะฉลาดเท่ากัน แต่ก็มีความภาคภูมิใจน้อยกว่าและขยันหมั่นเพียรมากกว่า ชาวกะเหรี่ยงเป็นชนชาติที่เชื่องและเรียนรู้ได้ง่ายที่สุด

ชาวพม่าเป็นชนชาติที่แข็งแกร่งและมีความสามารถมากกว่าชาวอินเดียในหลายๆ ด้าน การศึกษาเป็นเรื่องปกติในหมู่พวกเขา และศิลปะแห่งอารยธรรมหลายอย่างก็ได้รับการพัฒนา แม้ว่าการปฏิบัติเหล่านั้นจะค่อนข้างหยาบกระด้างก็ตาม ชาวพื้นเมืองสุภาพและมีรูปลักษณ์ที่น่าดึงดูด พวกเขาพอใจกับสิ่งเล็กน้อย และในบางส่วนก็มีแนวโน้มที่จะเล่นกีฬามากกว่าทำงาน ชีวิตทางสังคมในพม่ามีอิสระ มีความสุข และสะดวกสบายมากกว่าในหลายๆ ส่วนของเอเชีย แต่บ้านเรือนของผู้คนแสดงให้เห็นว่าหลายคนไร้จุดหมายและเกียจคร้านเพียงใด บ้านมักสร้างด้วยไม้ไผ่และมุงจาก โดยไม่ใส่ตะปูและมีค่าใช้จ่ายน้อยมาก บ้านมักมีเพียงสามห้อง สร้างบนเสา และเลี้ยงสัตว์ไว้ใต้บ้าน ชาวพม่าเป็นชนชาติที่รักดนตรี และความรักในดนตรีแสดงออกผ่านเครื่องดนตรีหลากหลายชนิด พวกเขาไม่มีวันสะบาโต แต่ทุกๆ แปดวันนับจากวันขึ้นเดือนใหม่จะเป็นวันบูชา ซึ่งจะมีการนำเครื่องบูชาพิเศษไปถวายที่เจดีย์ องค์ประกอบทางสังคมเข้ามามีบทบาทอย่างมากในพิธีกรรมทางศาสนาของพวกเขา ในขณะที่พระสงฆ์อ้างว่าตนมีความรู้ แต่แท้จริงแล้วพวกเขากลับไร้ความรู้อย่างน่าละอาย พวกเขาแสดงตนเป็นผู้ให้ความรู้แก่ประชาชน แต่แท้จริงแล้วกลับทำให้ประชาชนอยู่ในความไม่รู้

ในประเทศพม่า ผู้หญิงมีบทบาทที่เป็นอิสระมากกว่าในดินแดนที่ยังไม่นับถือศาสนาหลายแห่ง พวกเธอจัดการดูแลบ้านเรือนและเดินทางไปไหนมาไหนได้อย่างอิสระ พวกเธอยังทำการค้าและสะสมทรัพย์สินได้อีกด้วย

โดยทีมข่าวต่างประเทศ The Better

Photo - The kingdom of Siam by Carter, A. Cecil /  1904