เมื่อเดือนตุลาคมที่ผ่านมา ประธานาธิบดีปราโบโว ซูเบียนโต เพิ่งเปิดตัวโครงการอุตสาหกรรม 11 โครงการ มูลค่ารวม 1.02 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ บนเกาะฮัลมาเฮรา ในจังหวัดมาลูกูเหนือของอินโดนีเซีย โดยมีโรงงาน 4 แห่งที่เริ่มดำเนินการเชิงพาณิชย์แล้ว ส่วนอีก 7 แห่งได้เริ่มการก่อสร้างเป็นที่เรียบร้อย

จากการรายงานของ China Global South Project ระบุว่านิคมอุตสาหกรรมแห่งนี้มีบริษัทจีนอย่าง Tsingshan, Zhejiang Huayou Cobalt และ Zhenshi เป็นเจ้าของ สำหรับโครงการใหม่ที่เพิ่มเข้ามานั้นมีชื่อบริษัทจีนอื่น ๆ รวมอยู่ด้วย ได้แก่ ผู้ผลิตรถบรรทุก Foton, ยักษ์ใหญ่ด้านเครื่องจักรกล XCMG, ผู้ผลิตแบตเตอรี่ REPT, ผู้ผลิตกระจกสำหรับแผงโซลาร์เซลล์ Flat และบริษัทเคมีภัณฑ์ Tinci นอกจากนี้ ยังมีโครงการโรงถลุงอะลูมิเนียมอีก 2 แห่งรวมอยู่ในกลุ่มโครงการเหล่านี้ด้วย

อินโดนีเซียเป็นประเทศที่มีปริมาณสำรองนิกเกิลมากที่สุดในโลก ซึ่งนิกเกิลถือเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตเหล็กกล้าไร้สนิมและแบตเตอรี่สำหรับรถยนต์ไฟฟ้า ต่อมาในปี 2020 รัฐบาลอินโดนีเซียได้ระงับการส่งออกแร่นิกเกิลดิบ ส่งผลให้บริษัทต่าง ๆ จำเป็นต้องดำเนินการแปรรูปแร่ภายในประเทศ ซึ่งรัฐบาลเรียกแนวทางนี้ว่า "ฮิลิริซาซี" (hilirisasi) หรือการพัฒนาอุตสาหกรรมต่อเนื่อง (downstreaming) แนวทางชาตินิยมนี้ แม้จะส่งผลกระทบต่อการลงทุนจากจีนอยู่ช่วงหนึ่ง แต่ในเวลาต่อมาทุนจากจีนก็ยังเข้ามาในอินโดนีเซีย และเป็นสิ่งที่ช่วยสร้างอำนาจการต่อรองของอินโดนีเซียในฐานะ 'มหาอำนาจ' ด้านทรัพยากรสำคัญต่อการปฏิวัติพลังงานใหม่

1. อินโดนีเซียสร้างแนวคิดชาตินิยมด้านทรัพยากร จากการส่งออกวัตถุดิบสู่การสร้างอุตสาหกรรม
จากรายงานชื่อ ชี้ว่า How Indonesia Used Chinese Industrial Investments to Turn Nickel into the New Gold กลยุทธ์ด้านนิกเกิลของอินโดนีเซียเกิดขึ้นจากความกังวลที่มีมาอย่างยาวนานว่า ประเทศกำลังส่งออกความมั่งคั่งทางธรรมชาติของตนไปโดยไม่ได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่เพียงพอ ในสมัยประธานาธิบดีซูซีโล บัมบัง ยูโดโยโน ต่อเนื่องมาจนถึงสมัยประธานาธิบดีโจโก วิโดโด (โจโกวี) รัฐบาลอินโดนีเซียได้มุ่งเน้นการเปลี่ยนผ่านจากการทำเหมืองและการส่งออกวัตถุดิบ ไปสู่การแปรรูปและการผลิตภายในประเทศ

นโยบายสำคัญ 3 ประการ ได้แก่:

1. กฎหมายว่าด้วยการทำเหมืองปี 2009: เพิ่มบทบาทการกำกับดูแลของรัฐในภาคการทำเหมือง และส่งเสริมให้มีการแปรรูปแร่ภายในประเทศ
2. กฎระเบียบรัฐบาลฉบับที่ 23 ปี 2010: กำหนดให้บริษัทเหมืองแร่ต้องดำเนินการแปรรูปและถลุงแร่ก่อนส่งออก โดยมีช่วงเวลาเปลี่ยนผ่านรองรับ
3. การห้ามส่งออกนิกเกิลในปี 2014: จำกัดการส่งออกแร่นิกเกิลที่ยังไม่ได้ผ่านการแปรรูป ซึ่งบีบให้บริษัทเหมืองแร่ต่างชาติจำเป็นต้องเข้ามาลงทุนสร้างโรงถลุงและโรงงานแปรรูปภายในประเทศ

การห้ามส่งออกในปี 2014 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ โดยบริษัทจากจีนซึ่งจำเป็นต้องใช้นิกเกิลจากอินโดนีเซียเพื่อขับเคลื่อนการดำเนินงานทางอุตสาหกรรมของตน จึงไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากต้องเข้ามาสร้างฐานการแปรรูปภายในประเทศ

กรณีนี้ถือเป็นตัวอย่างของการที่อินโดนีเซียใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่เป็นเครื่องมือต่อรอง เพื่อดึงดูดการลงทุน เทคโนโลยี และการพัฒนาภาคอุตสาหกรรม

2. การเข้ามาของจีนผ่านโครงการ “หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง” ในฐานะแหล่งเงินทุนและโครงสร้างพื้นฐานทางอุตสาหกรรม
โครงการ “หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง” (Belt and Road Initiative หรือ BRI) ของจีน ได้วางกรอบการดำเนินงานทั้งในด้านการเงินและการทูต ซึ่งมีความสำคัญต่อเป้าหมายการพัฒนาอุตสาหกรรมของอินโดนีเซีย

การพัฒนาเขตนิคมอุตสาหกรรม IMIP (Indonesia Morowali Industrial Park) มีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับความร่วมมือระหว่างกลุ่มบริษัท Tsingshan Group ของจีน และกลุ่มบริษัท Bintang Delapan Group ของอินโดนีเซีย

การสนับสนุนทางการเงินที่สำคัญประกอบด้วย:

1. สินเชื่อวงเงิน 1.22 พันล้านดอลลาร์สหรัฐจากธนาคารเพื่อการพัฒนาแห่งประเทศจีน (China Development Bank)
2. เงินทุนสนับสนุนจากกองทุนความร่วมมือด้านการลงทุนจีน-อาเซียน (China-ASEAN Investment Cooperation Fund)
3. การมีส่วนร่วมจากสถาบันการเงินของรัฐขนาดใหญ่ของจีน
4. การลงทุนจากบริษัทต่าง ๆ ทั้งจากจีน อินโดนีเซีย ญี่ปุ่น และประเทศอื่น ๆ

นิคมอุตสาหกรรมแห่งนี้ครอบคลุมพื้นที่กว่า 2,000 เฮกตาร์ โดยประกอบไปด้วยท่าเรือ ถนน โรงไฟฟ้า โครงสร้างพื้นฐานด้านโทรคมนาคม และสิ่งอำนวยความสะดวกขนาดใหญ่สำหรับการแปรรูปแร่

ณ ช่วงเวลาที่จัดทำรายงานฉบับนี้ มีการลงทุนในนิคมอุตสาหกรรมดังกล่าวไปแล้วประมาณ 8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ

กำลังการผลิตไฟฟ้าภายในนิคมฯ อยู่ที่ 1.9 กิกะวัตต์ และมีแผนขยายกำลังการผลิตเพิ่มขึ้นเป็น 2.9 กิกะวัตต์

ภายในพื้นที่ประกอบด้วยโรงถลุงแร่ 11 แห่ง ซึ่งผลิตเหล็กกล้าไร้สนิม นิกเกิลพิกไอเอิร์น (Nickel Pig Iron - NPI) และเฟอร์โรโครม (Ferrochrome) รวมถึงโรงงานที่ใช้กระบวนการชะละลายด้วยกรดภายใต้ความดันสูง (High-Pressure Acid Leach - HPAL) ซึ่งสามารถผลิตนิกเกิลเกรดที่ใช้สำหรับแบตเตอรี่ได้

ความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์คือ จีนเป็นผู้จัดหาเงินทุน เทคโนโลยี และความเชี่ยวชาญทางอุตสาหกรรม ในขณะที่อินโดนีเซียเป็นผู้จัดหาทรัพยากรนิกเกิล ที่ดิน แรงงาน และกรอบนโยบายที่เอื้อต่อการลงทุน

3. อินโดนีเซียกลายเป็นผู้เล่นที่สำคัญมากขึ้นในห่วงโซ่อุปทานรถยนต์ไฟฟ้าทั่วโลก
หนึ่งในข้อค้นพบที่สำคัญที่สุดของรายงานคือ อินโดนีเซียประสบความสำเร็จในการปรับตำแหน่งตัวเองภายในเศรษฐกิจรถยนต์ไฟฟ้าที่กำลังเติบโต

ก่อนหน้านี้ อุตสาหกรรมนิกเกลของอินโดนีเซียส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการทำเหมืองและการส่งออก การพัฒนาโรงงานแปรรูปทำให้ประเทศสามารถผลิตวัสดุที่มีมูลค่าสูงขึ้น รวมถึงนิกเกลแมทและสารตกตะกอนไฮดรอกไซด์ผสม (MHP) ซึ่งสามารถนำไปแปรรูปเป็นวัสดุที่ใช้ในแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าได้

เทคโนโลยี HPAL มีความสำคัญเป็นพิเศษ เพราะทำให้อินโดนีเซียสามารถสกัดนิกเกลและโคบอลต์จากแร่ลาเทอไรต์เพื่อใช้ในการผลิตแบตเตอรี่

ตามรายงาน โรงงานผลิตของอินโดนีเซียทั่วโมโรวาลี เกาะโอบี และอ่าวเวดา ได้จัดหาโรงงานเก้าแห่งที่เกี่ยวข้องกับการผลิตรถยนต์ไฟฟ้ามากกว่า 40% ของโลก

สิ่งนี้ช่วยให้อินโดนีเซียกลายเป็นผู้จัดหาเชิงกลยุทธ์มากขึ้นในการเปลี่ยนผ่านสู่การสัญจรด้วยไฟฟ้าทั่วโลก

4. ความรุ่งเรืองของนิกเกิลในอินโดนีเซียได้เปลี่ยนโฉมหน้าตลาดสินค้าโภคภัณฑ์ทั่วโลก
การขยายตัวอย่างรวดเร็วของความสามารถในการแปรรูปของชาวอินโดนีเซียส่งผลกระทบไปไกลเกินกว่าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การดำเนินงานด้านอุตสาหกรรมของบริษัท Tsingshan Holding Group จากจีนได้เปลี่ยนแปลงตลาดเหล็กกล้าไร้สนิมทั่วโลก ในขณะที่การผลิตตัวกลางนิกเกิลที่เพิ่มขึ้นของอินโดนีเซีย ได้เปลี่ยนแปลงโครงสร้างของการจัดหานิกเกิลระหว่างประเทศ

การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้สร้างความผันผวนในตลาดนิกเกิลระหว่างประเทศ เนื่องจากผลิตภัณฑ์นิกเกิลที่ซื้อขายแลกเปลี่ยนแบบดั้งเดิมเป็นเพียงส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อุปทานที่กำลังพัฒนามากขึ้นเท่านั้น

อินโดนีเซียจึงไม่ได้เป็นเพียงผู้จัดหาวัตถุดิบอีกต่อไป กำลังกลายเป็นผู้ผลิตทางอุตสาหกรรมที่ทรงอิทธิพลซึ่งสามารถเปลี่ยนแปลงรูปแบบการกำหนดราคา การผลิต และการลงทุนทั่วโลกได้

5. การลงทุนของจีนสร้างงานและเปลี่ยนแปลงเศรษฐกิจในภูมิภาค
ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจขยายไปไกลกว่าอุตสาหกรรมเหมืองแร่ โดยในปี 2020 นิคมอุตสาหกรรม IMIP จ้างพนักงานประมาณ 43,000 คน และให้การสนับสนุนทางอ้อมแก่ผู้คนอีกอย่างน้อย 30,000 คน ผ่านทางซัพพลายเออร์ ผู้ให้บริการ และธุรกิจในท้องถิ่น

พนักงานประมาณ 5,000 คนเป็นชาวจีน ซึ่งหมายความว่าแรงงานส่วนใหญ่เป็นชาวอินโดนีเซีย

นิคมอุตสาหกรรมแห่งนี้ยังกระตุ้นให้เกิด การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในพื้นที่ที่ด้อยพัฒนามาก่อน รวมถึงโอกาสในการจ้างงานใหม่และทักษะทางเทคนิค กระตุ้นการเติบโตของธุรกิจในท้องถิ่นและอุตสาหกรรมสนับสนุน และทำให้่รายได้ของรัฐบาลท้องถิ่นที่เพิ่มขึ้น นอกจากนี้ ยังส่งเสริม การขยายระบบไฟฟ้า การดูแลสุขภาพ การศึกษา และสิ่งอำนวยความสะดวกในชุมชน

IMIP ได้จัดตั้งโครงการความรับผิดชอบต่อสังคมขององค์กร รวมถึงการให้ไฟฟ้าแก่หมู่บ้าน การพัฒนาโรงเรียนและโรงพยาบาล และการช่วยเหลือชุมชน

อย่างไรก็ตาม ผลประโยชน์เหล่านี้มาพร้อมกับความตึงเครียดทางสังคมอย่างมาก

6. ข้อพิพาทแรงงานและความแตกต่างทางวัฒนธรรมก่อให้เกิดความขัดแย้งระหว่างคนอินโดนีเซียกับทุนจีน
การขยายตัวอย่างรวดเร็วของการลงทุนทางอุตสาหกรรมของจีนก่อให้เกิดความตึงเครียดระหว่างแรงงานชาวจีนและชาวอินโดนีเซีย โดยมีรายงานระบุแหล่งที่มาของความขัดแย้งหลายประการ ไม่ว่าจะเป็น ความแตกต่างในเรื่องค่าจ้างและสวัสดิการการจ้างงาน ความต่างเรื่องที่พักและโรงอาหารแยกต่างหากสำหรับพนักงานชาวจีน ยังมีอุปสรรคทางด้านภาษา ระหว่างหัวหน้างานชาวจีนและคนงานชาวอินโดนีเซีย

ปัยหาสำคัญอีกประการ คือ ความไม่ลงรอยกันเกี่ยวกับหลักปฏิบัติทางศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งเวลาพักละหมาด และแนวคิดในการทำงานก็เป็นปัจจัยสำคัญ โดยมีความกังวลเกี่ยวกับชั่วโมงทำงาน มาตรฐานความปลอดภัย และสภาพการทำงานการขยายเวลาทำงานจาก 8 ชั่วโมงเป็น 12 ชั่วโมงในปี 2019 ทำให้ความไม่พอใจเหล่านี้รุนแรงขึ้น นอกจากนี้ยังมีข้อโต้แย้งเกี่ยวกับใบอนุญาตแรงงานต่างชาติและการกล่าวหาเรื่องการจ้างงานชาวจีนอย่างผิดกฎหมาย

เพื่อเป็นการตอบสนอง IMIP ได้นำการปรับเปลี่ยนหลายอย่างมาใช้ รวมถึงการพักละหมาด การสร้างมัสยิด ล่าม การฝึกอบรมภาษาจีนกลาง และโปรแกรมปฐมนิเทศคนงานที่ดีขึ้น

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่าการลงทุนทางอุตสาหกรรมจากต่างประเทศต้องการมากกว่าการบูรณาการทางการเงินและเทคโนโลยี แต่ยังต้องการการปรับตัวทางสังคมและวัฒนธรรมด้วย

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่าการลงทุนทางอุตสาหกรรมจากต่างประเทศต้องการมากกว่านั้น 

7. ความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมเผยให้เห็นความขัดแย้งของการพัฒนาอุตสาหกรรม
เสียงวิจารณ์ที่ร้ายแรงที่สุดจากการณีทุนจีนเข้ามาในอุตสาหกรรมเหมืองของอินโดนีเซีย ก็คือผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจากการบูมของอุตสาหกรรมนิกเกลในอินโดนีเซีย

การขยายตัวอย่างรวดเร็วของกิจกรรมการทำเหมืองและการถลุงแร่ส่งผลให้เกิดการตัดไม้ทำลายป่าและการเสื่อมโทรมของที่ดิน เกิดการปนเปื้อนของน้ำและคุณภาพน้ำที่ลดลง เกิดมลพิษจากฝุ่น เกิดน้ำท่วมและดินถล่ม และทำให้พื้นที่เกษตรกรรมลดลง โดยเฉพาะอย่างยิ่งทำให้ปริมาณการจับปลาลดลงและแรงกดดันต่อวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่ชายฝั่ง 

กระบวนการ HPAL ยังสร้างของเสียอุตสาหกรรมจำนวนมาก ทำให้เกิดคำถามเกี่ยวกับการกำจัดกากแร่ที่ปลอดภัย

ข้อเสนอหนึ่งที่ก่อให้เกิดข้อถกเถียงอย่างมากคือการกำจัดกากแร่ลงสู่ทะเลลึก (DSTD) อย่างไรก็ตาม การต่อต้านอย่างรุนแรงจากชุมชนท้องถิ่นและองค์กรด้านสิ่งแวดล้อมในที่สุดก็บังคับให้บริษัทต่างๆ ต้องยกเลิกแผนดังกล่าวหลายแผน

กรณีที่เกิดขึ้นในอินโดนีเซียสะท้อนให้เห็นว่าประเทศที่นำเข้ารถยนต์ไฟฟ้าและส่งเสริมการขนส่งที่สะอาดกว่าอาจได้รับประโยชน์จากการปล่อยมลพิษที่ลดลง ในขณะที่ชุมชนในประเทศผู้ผลิตนิกเกลต้องแบกรับต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมจากการสกัดและการแปรรูป

8. จีนให้ทุนแต่รัฐบาลอินโดนีเซียกำหนดจุดยืนเอง เพื่อใช้ชาตินิยมนำทาง อำนาจต่อรองจึงสูง
สิ่งที่เกิดขึ้นในอินโดนีเซีนแสดงให้เห็นว่าการลงทุนในต่างประเทศของจีนไม่จำเป็นต้องเป็นกระบวนการทิศทางเดียวที่ถูกกำหนดโดยรัฐบาลที่ปักกิ่ง เพราะรัฐบาลอินโดนีเซียได้กำหนดสภาพแวดล้อมการลงทุนอย่างแข็งขันเพื่อตอบสนองเป้าหมายการพัฒนาอุตสาหกรรมของตนเอง

ประการที่สอง ประเทศที่ร่ำรวยทรัพยากรอย่างอินโดนีเซียสามารถใช้ข้อจำกัดการส่งออก ข้อกำหนดการแปรรูปภายในประเทศ และสิ่งจูงใจการลงทุนเพื่อกระตุ้นให้บริษัทต่างชาติจัดตั้งโรงงานผลิตในประเทศ

ประการที่สาม การพัฒนาอุตสาหกรรมที่ประสบความสำเร็จต้องอาศัยมากกว่าการดึงดูดเงินทุน รัฐบาลต้องรับประกันการถ่ายทอดเทคโนโลยี การพัฒนาแรงงาน การปกป้องสิ่งแวดล้อม และการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายของธุรกิจในท้องถิ่น

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจสีเขียวทั่วโลกมีความเสี่ยงที่จะถ่ายโอนต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมจากเศรษฐกิจผู้บริโภคที่ร่ำรวยไปยังประเทศกำลังพัฒนาที่จัดหาแร่ธาตุที่สำคัญ

นัยยะทางภูมิรัฐศาสตร์ที่กว้างขึ้นคือ ประเทศต่างๆ เช่น อินโดนีเซีย กำลังท้าทายหลักการค้าเสรีแบบดั้งเดิมของตะวันตกมากขึ้นเรื่อยๆ ผ่านนโยบายอุตสาหกรรมที่นำโดยรัฐและลัทธิชาตินิยมทรัพยากร

โดยทีมข่าวต่างประเทศ The Better

Photo - ภาพที่ได้รับแจกจากทำเนียบประธานาธิบดีอินโดนีเซียเมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2025 เผยให้เห็นประธานาธิบดีปราโบโว ซูเบียนโต ของอินโดนีเซีย กำลังถือผลิตภัณฑ์แบตเตอรี่สำหรับยานยนต์ไฟฟ้า (EV) ระหว่างพิธีเปิดโครงการอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ณ เมืองการาวัง จังหวัดชวาตะวันตก ทั้งนี้ อินโดนีเซียได้เริ่มดำเนินการก่อสร้างโครงการขนาดใหญ่ด้านการผลิตแบตเตอรี่สำหรับยานยนต์ไฟฟ้ามูลค่า 5.9 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน โดยได้รับการสนับสนุนจาก CATL ยักษ์ใหญ่ด้านแบตเตอรี่จากจีน แม้ว่ากลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน (NGOs) จะแสดงความกังวลเกี่ยวกับการขาดหลักประกันด้านสิ่งแวดล้อมก็ตาม (Photo by Handout / Indonesia's Presidential Palace / AFP)