นพ. กรณ์ ปองจิตธรรม
ปี 2023 มีเรื่องสนุก ๆ เกิดขึ้นในเบลเยียม นักชิมไวน์ชื่อดังชื่อ Eric Boschman ร่วมมือกับรายการโทรทัศน์ เดินชิมไวน์ในซูเปอร์มาร์เก็ตเพื่อหาขวดที่รสชาติแย่ที่สุด ได้มาขวดหนึ่งราคาราว 2.5 ยูโร หรือประมาณ 100 บาท จากนั้นก็เปลี่ยนฉลาก ตั้งชื่อให้ฟังดูเป็นไวน์จากชาโตเล็ก ๆ แล้วส่งเข้าประกวดไวน์ระดับนานาชาติ
ปรากฏว่าไวน์ขวดนั้นได้เหรียญทอง แถมกรรมการยังเขียนคำชมเรื่องรสชาติและกลิ่นของไวน์ไว้อย่างสวยหรู
ที่ขำกว่านั้นคือ หลังประกาศผล ผู้จัดยังเสนอขายสติกเกอร์เหรียญทองไว้แปะขวด 1,000 ดวง ในราคาอีก 60 ยูโร
ผมอ่านแล้วอดขำไม่ได้ แต่ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ ทำไมคนเราถึงเชื่ออะไรง่ายขนาดนั้น
มีงานวิจัยในปี 2008 ทดลองให้คนดื่มไวน์ โดยบอกว่าไวน์บางแก้วมีราคาแพงกว่าอีกแก้ว ทั้งที่จริงแล้วเป็นไวน์ชนิดเดียวกัน ผลปรากฏว่าคนดื่มกลับรู้สึกว่าไวน์ที่บอกว่าแพงนั้นอร่อยกว่า และเมื่อตรวจสมองก็พบว่า สมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับความพึงพอใจทำงานมากขึ้นด้วย
แปลว่า แค่รู้ว่าของแพง สมองเราก็อาจทำให้รู้สึกว่ามันดีกว่าจริง ๆ
ผมว่าการตลาดเป็นเรื่องที่น่าสนใจมาก เพราะคนทำการตลาดเก่ง ๆ เข้าใจจิตใจมนุษย์ดีเหลือเกิน เขารู้ว่าควรตั้งราคาเท่าไร ใช้คำพูดแบบไหน จัดร้านอย่างไร หรือให้ใครเป็นคนรับรองสินค้า เพื่อทำให้เราอยากซื้อ ทั้งที่บางครั้งเราอาจไม่ได้ต้องการสินค้านั้นตั้งแต่แรกด้วยซ้ำ
ลองนึกถึงกระเป๋าแบรนด์เนม นาฬิกาหรู เครื่องสำอาง หรืออาหารเสริมบางชนิด สินค้าหลายอย่างอาจมีคุณภาพดีจริง แต่เงินที่เราจ่ายไปส่วนหนึ่งก็เป็นค่าความรู้สึกที่แบรนด์สร้างขึ้นมาให้เรา
เรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องปกติของธุรกิจ ผู้ซื้อมีสิทธิ์เลือกว่าจะจ่ายหรือไม่จ่าย
แต่พอหันมาดูวงการแพทย์ ผมกลับรู้สึกไม่สบายใจนัก
คนไข้ส่วนใหญ่ไม่มีทางรู้ได้ด้วยตัวเองว่าการตรวจหรือการรักษาแบบไหนจำเป็นจริง ๆ เขาจึงต้องฝากความหวังไว้กับหมอ เมื่อหมอบอกว่าควรตรวจอะไร ควรใช้ยาอะไร หรือควรทำหัตถการอะไร คนไข้ก็มักเชื่อ เพราะคิดว่าหมอย่อมรู้ดีกว่า
ตรงนี้แหละที่การตลาดอาจกลายเป็นเรื่องอันตราย
เครื่องตรวจราคาแพง เทคโนโลยีใหม่ โปรแกรมตรวจสุขภาพระดับพรีเมียม หรือยาที่โฆษณาว่าทันสมัยที่สุด ฟังแล้วใครก็อยากได้สิ่งที่ดีที่สุดให้ตัวเอง แต่ของแพงหรือของใหม่ไม่ได้แปลว่าดีกว่าสำหรับคนไข้ทุกคน
บางอย่างจำเป็นและช่วยชีวิตได้จริง บางอย่างมีประโยชน์เฉพาะคนบางกลุ่ม และบางอย่างแทบไม่มีเหตุผลที่จะต้องทำเลย
ในปี 2002 มีงานวิจัยเรื่องการผ่าตัดส่องกล้องรักษาข้อเข่าเสื่อม โดยแบ่งคนไข้ 180 คนเป็นสามกลุ่ม กลุ่มแรกได้รับการส่องกล้องล้างข้อ กลุ่มที่สองได้รับการส่องกล้องล้างข้อและเกลาเนื้อเยื่อที่เสื่อมออก ส่วนกลุ่มที่สามได้รับการผ่าตัดหลอก คือกรีดแผลที่ผิวหนังเหมือนกันทุกอย่างแต่ไม่ได้สอดกล้องเข้าไปทำอะไรในข้อเข่าเลย ผลพบว่า การผ่าตัดจริงทั้งสองวิธีไม่ได้ให้ผลดีกว่าการผ่าตัดหลอก ทั้งในเรื่องอาการปวดและการใช้งานข้อเข่า
คนไข้บางคนรู้สึกดีขึ้นจริง แต่ไม่ได้หมายความว่าส่วนที่ทำลงไปในการผ่าตัดเป็นเหตุให้ดีขึ้นเสมอไป
นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมแพทย์จึงต้องอาศัยงานวิจัยที่ดี ไม่ใช่ตัดสินจากความรู้สึกของคนไข้หรือความเชื่อของตัวเองเพียงอย่างเดียว
อีกเรื่องที่น่าคิดคือความสัมพันธ์ระหว่างแพทย์กับบริษัทยา งานวิจัยจำนวนมากพบความสัมพันธ์ระหว่างการได้รับผลประโยชน์จากบริษัทยากับพฤติกรรมการสั่งยา งานวิจัยชิ้นหนึ่งในสหรัฐอเมริกาพบว่า แค่แพทย์ได้รับเลี้ยงอาหารจากบริษัทยาเพียงมื้อเดียว มูลค่าเฉลี่ยไม่ถึง 20 ดอลลาร์ ก็สัมพันธ์กับการสั่งยาแบรนด์ที่บริษัทนั้นโปรโมตมากขึ้นแล้ว แม้จะไม่ได้หมายความว่าหมอทุกคนที่ได้รับการสนับสนุนจะสั่งยาอย่างไม่เหมาะสม แต่ก็เป็นเรื่องที่วงการแพทย์ไม่ควรมองข้าม
ผมไม่ได้คิดว่าการตลาดเป็นสิ่งเลวร้าย ตรงกันข้าม ผมชื่นชมคนที่เข้าใจจิตใจมนุษย์และสามารถทำให้สินค้าธรรมดากลายเป็นของที่คนยอมจ่ายเงินแพง ๆ ได้
แต่ผมไม่อยากเห็นความสามารถแบบเดียวกันถูกนำมาใช้กับความกลัวและความเจ็บป่วยของคนไข้
ขายไวน์ขวดละร้อยให้คนยอมซื้อในราคาหลายพัน อย่างมากผู้ซื้อก็เสียเงิน แต่ถ้าหมอทำให้คนไข้ยอมจ่ายเงินเพื่อตรวจหรือรักษาในสิ่งที่ไม่จำเป็น คนไข้อาจเสียมากกว่าเงิน ทั้งความกังวล ความเสี่ยงจากการรักษา และบางครั้งอาจเสียโอกาสที่จะได้รับการรักษาที่เหมาะสมจริง ๆ
ผมเป็นหมอมาหลายสิบปี และคิดอยู่เสมอว่าอาชีพนี้มีโอกาสทำทั้งบุญและบาปได้มากกว่าอาชีพอื่น ๆ หลายอาชีพ
เพราะเรามีโอกาสช่วยคนให้พ้นจากความทุกข์ แต่ในขณะเดียวกัน เราก็มีโอกาสหาประโยชน์จากความทุกข์ของเขาได้ง่ายเช่นกัน
หมอที่เก่งอาจทำให้คนไข้ยอมจ่ายเงินได้มาก แต่หมอที่ดีต้องกล้าบอกคนไข้ด้วยว่า เรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องเสียเงิน
ผมว่าความแตกต่างอยู่ตรงนี้แหละ
เอกสารอ้างอิง
1. RTBF รายการ On n'est pas des pigeons. รายงานกรณี Eric Boschman ส่งไวน์ซูเปอร์มาร์เก็ตราคา 2.5 ยูโร เข้าประกวด Gilbert & Gaillard International Wine Competition และได้รับเหรียญทอง. พฤษภาคม 2023.
2. Plassmann H, O'Doherty J, Shiv B, Rangel A. Marketing actions can modulate neural representations of experienced pleasantness. PNAS. 2008;105(3):1050–1054.
3. Moseley JB, O'Malley K, Petersen NJ, et al. A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. N Engl J Med. 2002;347(2):81–88.
4. DeJong C, Aguilar T, Tseng CW, et al. Pharmaceutical industry–sponsored meals and physician prescribing patterns for Medicare beneficiaries. JAMA Intern Med. 2016;176(8):1114–1122.