โดย เปาบุ้นจุ้น

ประเทศที่สมองส่วนหน้าลาออก

เมื่อประชาชนมีเวลาพัฒนาทุกอย่างยกเว้นตัวเอง นักการเมืองเก็บหลักการไว้ใช้ตอนเป็นฝ่ายค้าน กฎหมายเปิดทำการตามฤดูกาล และประเทศกำลังผุพังอย่างถูกต้องตามระเบียบ

ประเทศไทยไม่ได้เริ่มเน่าที่ทำเนียบรัฐบาล ไม่ได้เริ่มเสื่อมที่รัฐสภา และไม่ได้มีนักการเมือง ข้าราชการ หรือผู้มีอำนาจจากดาวดวงอื่นนั่งยานลงมาทำลายประเทศซึ่งเดิมเต็มไปด้วยพลเมืองผู้มีวินัย ใฝ่รู้ เคารพกติกา และพร้อมเสียสละเพื่อส่วนรวม

คนเหล่านั้นโตมาจากบ้าน โรงเรียน ถนน ที่ทำงาน วงเหล้า กลุ่มไลน์ และหน้าจอโทรศัพท์แบบเดียวกับเรา เขาเรียนบทเรียนเดียวกับที่สังคมนี้สอนกันมานานว่า ความถูกต้องเป็นของสวยงามสำหรับเขียนไว้บนป้าย ส่วนชีวิตจริงต้องรู้จักเอาตัวรอด ต้องรู้จักคน ต้องรู้จักเส้น และต้องรู้ว่าเมื่อใดควรทำเป็นมองไม่เห็น

เราด่านักการเมืองว่าโกง แต่หัวเราะชอบใจเมื่อเพื่อนเลี่ยงภาษีสำเร็จ ด่าข้าราชการว่าใช้เส้น แต่โทรหาผู้ใหญ่ทันทีเมื่อลูกหลานอยากเข้าโรงเรียน ด่าตำรวจว่าเลือกปฏิบัติ แต่เมื่อถูกจับเพราะตัวเองทำผิด คำถามแรกคือพอรู้จักผู้กำกับคนไหนบ้าง ด่าคนมีอำนาจว่าไม่เคารพกฎหมาย ขณะที่ตัวเองฝ่าไฟแดง ขับย้อนศร จอดขวางหน้าบ้านคนอื่น และทิ้งขยะในที่สาธารณะ เพราะเห็นว่าความชั่วของตนมีขนาดเล็กเกินกว่าจะนับรวมในสถิติระดับชาติ

ผู้เขียนไม่ได้ยืนอยู่นอกภาพนี้ เพียงบังเอิญได้นั่งใกล้ประตูฉุกเฉิน จึงมองเห็นทั้งผู้โดยสารที่กำลังทะเลาะกัน และลูกเรือที่กำลังประชุมว่าจะเปิดประตูบานไหนก่อนเท่านั้น

เราอาจไม่ได้เป็นนักการเมืองที่โกงงบประมาณ

เพียงเพราะยังไม่มีใครให้งบประมาณเราโกงเท่านั้นเอง

และอย่าเข้าใจผิดว่าเรื่องที่กำลังจะกล่าวต่อไปคือบัญชีความเสื่อมฉบับสมบูรณ์ของประเทศไทย เพราะทั้งหมดเป็นเพียงตัวอย่างหยิบมือเดียวที่นำมาวางให้พอเห็นอาการ หากจะรวบรวมการโกง ความไร้วินัย ความรุนแรง ยาเสพติด อาชญากรรม อุบัติเหตุ ความล้มเหลวของราชการ ข่าวฉาวทางการเมือง และโศกนาฏกรรมที่ป้องกันได้ให้ครบ เอาเพียงข่าวในรอบปีเดียว บทความนี้คงยาวจนคนอ่านต้องลางานสามวัน และอาจยังอ่านไม่ทันจบก่อนประเทศจะผลิตข่าวใหม่มาเพิ่มอีกหลายเรื่อง

ประเทศไทยผลิตปัญหาได้เร็วกว่านักเขียนผลิตย่อหน้า และนั่นอาจเป็นอุตสาหกรรมไม่กี่ประเภทที่เรายังรักษาความสามารถในการแข่งขันระดับโลกไว้ได้อย่างน่าภาคภูมิใจ

บทความนี้จึงไม่ได้ตั้งใจรวบรวมความเลวร้ายทั้งหมด เพราะผู้เขียนยังมีข้อจำกัดด้านเวลา สุขภาพ และความสามารถในการพิมพ์ให้ทันข่าวของประเทศตัวเอง

ประเทศที่มีเวลาทำทุกอย่าง ยกเว้นพัฒนาตัวเอง

ลองเปิดหน้าจอโทรศัพท์ขึ้นมาสักวัน แล้วดูว่าสังคมนี้ใช้เทคโนโลยีซึ่งมนุษยชาติสะสมความรู้หลายร้อยปีเพื่อสร้างขึ้นมาผลิตอะไร คลิปเต้น คลิปกิน คลิปเมา คลิปอวดรวย คลิปแกล้งคน คลิปทะเลาะ คลิปผัวเมีย และคลิปดราม่าที่เริ่มจากไม่มีอะไร แต่จบลงด้วยทุกฝ่ายมีรายได้

หากบรรพบุรุษผู้คิดค้นไฟฟ้า ไมโครชิป และเครือข่ายสื่อสารฟื้นขึ้นมาเห็นสิ่งที่เราทำกับผลงานของเขา เขาอาจตัดสินใจกลับลงหลุมด้วยความสมัครใจ

เราใช้เวลาหลายชั่วโมงติดตามชีวิตคนแปลกหน้า แต่ใช้เวลาไม่กี่นาทีติดตามอนาคตของตัวเอง รู้ว่าใครเลิกกับใคร ใครซื้อกระเป๋าอะไร ใครไปเที่ยวประเทศไหน แต่ไม่รู้ว่าอาชีพของตัวเองจะหมดอายุเมื่อใด และไม่รู้ด้วยซ้ำว่าความรู้ที่เคยเรียนมาหมดอายุไปนานแค่ไหนแล้ว

เรารู้ทุกเรื่องที่ไม่เกี่ยวกับชีวิตตัวเอง และไม่รู้อะไรเลยเกี่ยวกับสิ่งที่จะกำหนดชีวิตตัวเองในอีกห้าปีข้างหน้า

นับเป็นการจัดสรรทรัพยากรสมองที่มีเอกลักษณ์มาก

การพักผ่อนไม่ใช่ความผิด มนุษย์ทุกชาติต้องการความบันเทิง แต่เมื่อความบันเทิงกลายเป็นศูนย์กลางของชีวิต ขณะที่การอ่าน การฝึกฝน และการพัฒนาตัวเองกลายเป็นเรื่องน่าเบื่อ สังคมนั้นกำลังบริโภคทุนมนุษย์ของตัวเอง เหมือนคนหิวที่รื้อพื้นบ้านมาจุดไฟทำอาหาร แล้วชมว่ากองไฟสวยดี โดยไม่สนใจว่าคืนนี้จะนอนตรงไหน

ต่างจังหวัดเลิกงานแล้วตั้งวงเหล้า เมืองใหญ่ก็ไม่ได้ประเสริฐกว่า เพียงเปลี่ยนจากเสื่อกับเหล้าขาวเป็นโต๊ะหรู เบียร์นำเข้า ไวน์ ค็อกเทล และบัตรเครดิต คนออฟฟิศจำนวนหนึ่งใช้ชีวิตหมดแรงตลอดสัปดาห์ เพื่อจะใช้เงินและทำลายสุขภาพอย่างเต็มกำลังในคืนวันศุกร์ แล้วเรียกวงจรนี้ว่าสมดุลชีวิต

สมดุลตรงที่ตับพังพอ ๆ กับบัญชีธนาคาร

ชนชั้นกลางไม่มีเงินออมแต่มีรูปจากต่างประเทศ ไม่มีเงินเรียนทักษะใหม่แต่มีโทรศัพท์รุ่นล่าสุด ไม่มีความมั่นคงแต่มีของแบรนด์เนมที่ยังผ่อนไม่หมด บ่นว่าเศรษฐกิจไม่ดีแต่ร้านเหล้าเต็ม บ่นว่าไม่มีเงินแต่ต้องมีเงินเที่ยว แล้วใช้เหล้า การพนัน การช้อปปิ้ง และหน้าจอเป็นยาชา ก่อนตื่นขึ้นมาพบว่าปัญหายังอยู่ครบ เพียงมีหนี้เพิ่มขึ้นอีกนิดหน่อย

คนไทยจำนวนหนึ่งไม่ได้ร่ำรวย

เพียงมีทักษะสูงมากในการจัดองค์ประกอบภาพให้หนี้อยู่นอกเฟรม

ประเทศอื่นสร้างห้องปฏิบัติการ เราสร้างจุดเช็กอิน ประเทศอื่นพัฒนาสิทธิบัตร เราพัฒนาแฮชแท็ก ประเทศอื่นกำลังคิดว่าจะทำงานร่วมกับปัญญาประดิษฐ์อย่างไร ส่วนเราใช้ปัญญาประดิษฐ์ช่วยคิดแคปชันว่า วันนี้ควรอวดชีวิตด้วยประโยคใดจึงจะดูเป็นธรรมชาติที่สุด

การศึกษาที่สำเร็จทุกด้าน ยกเว้นทำให้คนเรียนรู้

ผล PISA 2022 บอกความจริงโดยไม่ต้องประชด เพราะตัวเลขประชดอยู่แล้ว เด็กไทยผ่านเกณฑ์พื้นฐานด้านคณิตศาสตร์เพียง 32 เปอร์เซ็นต์ ขณะที่ค่าเฉลี่ย OECD อยู่ที่ 69 เปอร์เซ็นต์ ด้านการอ่านและวิทยาศาสตร์ก็ห่างในระดับใกล้เคียงกัน

ในเวลาที่โลกต้องการคนซึ่งอ่านข้อมูลซับซ้อนเป็น แยกหลักฐานออกจากความเชื่อได้ และแก้ปัญหาที่ไม่เคยเจอมาก่อน เรายังผลิตเด็กที่จำคำตอบเก่งแต่ตั้งคำถามไม่เป็น

อย่างไรก็ตาม ทุกอย่างเรียบร้อยดี เพราะเรามีป้ายโรงเรียนคุณภาพ มีโครงการยกระดับ มีแฟ้มประเมิน มีวิทยฐานะ มีการอบรม มีพิธีมอบรางวัล และมีเอกสารรับรองความสำเร็จหนาพอจะก่อเป็นกำแพงบังผลลัพธ์จริงได้ทั้งอาคาร

นี่คือความสามารถพิเศษของระบบราชการไทย ทำให้หลักฐานความสำเร็จบนกระดาษเพิ่มขึ้นพร้อมกับความสามารถจริงที่ลดลง เรามีหลักสูตรมากแต่ขาดการเรียนรู้ มีปริญญามากแต่ขาดความใฝ่รู้ มีงานวิชาการมากแต่จำนวนหนึ่งถูกผลิตเพื่อเลื่อนตำแหน่งมากกว่าขยายความรู้ และมีคนเรียนจบมากมายที่ไม่เคยคิดจะเรียนรู้อะไรอีกหลังถ่ายรูปวันรับปริญญาเสร็จ

ปริญญาในประเทศนี้จึงอาจไม่ได้รับรองว่าเจ้าของมีความรู้แต่รับรองว่าเคยอดทนนั่งอยู่ในระบบได้นานตามกำหนด

เมื่อประชากรอ่านไม่เข้าใจ แยกหลักฐานไม่ออก และคิดเชิงเหตุผลไม่เป็น ประเทศก็ได้ตลาดชั้นเยี่ยมสำหรับนักการเมืองขายฝัน นักต้มตุ๋น หมอดู นักขายอาหารเสริม อินฟลูเอนเซอร์ปลอม และข้อความที่ขึ้นต้นว่า ความจริงที่ผู้เชี่ยวชาญไม่อยากให้คุณรู้

เราสอนเด็กให้เชื่อฟัง แล้วประหลาดใจเมื่อโตขึ้นเขาเชื่อทุกอย่างที่พูดด้วยน้ำเสียงมั่นใจและมีเพลงประกอบเร้าใจ

ยืมเงินของสังคมไปเรียน พอมีรายได้กลับจำเจ้าหนี้ไม่ได้

กยศ. ไม่ใช่เงินฟรี ไม่ใช่รางวัลจากรัฐบาล และไม่ใช่เงินที่งอกขึ้นเองในห้องใต้ดินของกระทรวงการคลัง มันคือเงินหมุนเวียนที่ให้เด็กคนหนึ่งยืมไปเรียน โดยหวังว่าเมื่อเรียนจบแล้วยืนได้ด้วยตัวเอง เขาจะคืนกลับมาให้เด็กรุ่นถัดไปได้ยืนขึ้นบ้าง

แนวคิดง่ายมาก ยืมมา เมื่อมีกำลังก็คืน

ง่ายเสียจนคนจำนวนหนึ่งเห็นว่าไม่น่าจำเป็นต้องทำ

ต้องแยกให้ชัด คนตกงาน เจ็บป่วย รายได้ต่ำ หรือมีภาระหนัก สมควรได้รับการผ่อนผัน ไม่ควรถูกเหยียบซ้ำเพียงเพราะเคยจน แต่คนที่มีเงินผ่อนรถ เปลี่ยนโทรศัพท์ ไปคอนเสิร์ต บินไปต่างประเทศ และถ่ายรูปยืนยันต่อสาธารณะว่าชีวิตดีเลิศ กลับไม่มีเงินคืนกองทุนที่เคยส่งตัวเองเรียน นั่นไม่ใช่ความยากจน มันคือความรับผิดชอบที่ถูกจัดไว้ท้ายรายการค่าใช้จ่าย หลังความสุขทุกชนิดของตัวเอง

เงินคืนหนี้ไม่มี แต่เงินสร้างภาพว่าตัวเองไม่มีหนี้กลับมีเสมอ

ยิ่งถ้าเป็นผู้มีรายได้สูงหรือผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ยิ่งน่าถามว่าคนที่อาสาเข้ามาบริหารงบประมาณของประเทศ เหตุใดจึงบริหารหนี้ก้อนเล็กที่สุดและผ่อนปรนที่สุดในชีวิตตัวเองไม่ได้หรือแท้จริงบริหารได้เพียงวางคำว่าหน้าที่ต่อสังคมไว้ในหมวดรายจ่ายที่ตัดได้ก่อน

เราเรียกร้องให้รัฐสร้างโอกาสทางการศึกษา แต่พอได้รับโอกาสแล้วกลับดึงบันไดขึ้นไปเก็บไว้กับตัว จากนั้นเรียกร้องให้รัฐสร้างบันไดใหม่ให้เด็กรุ่นต่อไป

ประเทศแห่งทางลัด เพราะทางหลักต้องใช้ความสามารถจริง

เรียนไม่ไหวก็ซื้อรายงาน ทำงานไม่ทันก็ลอกผลงาน อยากได้ตำแหน่งก็หาคนฝาก อยากรวยก็เล่นแชร์ อยากผอมก็หายาฉีด อยากดังแต่ไม่มีความสามารถก็สร้างดราม่า อยากชนะเลือกตั้งแต่ไม่มีนโยบายก็ซื้อเสียง

เราไม่ถามว่าสิ่งนั้นสร้างคุณค่าอะไร เราถามเพียงว่าถึงเป้าหมายเร็วหรือไม่ ถ้าเร็วพอ ต่อให้ปลายทางเป็นคุกก็ถือว่าอย่างน้อยประหยัดเวลาเดินทาง

เมื่อคนหนุ่มสาวที่มีอาชีพและอนาคตยอมรับหิ้วของจากคนแปลกหน้าเพื่อค่าจ้างไม่กี่พันบาท คำถามพื้นฐานที่ควรผุดขึ้นมาไม่ได้ซับซ้อนเลย ของใคร ข้างในคืออะไร ทำไมจ่ายแพงผิดปกติ และเงินก้อนนี้คุ้มกับอิสรภาพทั้งชีวิตหรือไม่

สมองส่วนหน้าควรถามคำถามเหล่านี้ แต่ในประเทศที่บูชาทางลัด คำถามมักเหลือเพียงว่า ได้เท่าไร

ยาเสพติดเองก็เป็นอุตสาหกรรมที่มีระบบผลิต ขนส่ง ฟอกเงิน และกระจายสินค้าอย่างมีประสิทธิภาพจนน่าอายแทนธุรกิจถูกกฎหมายบางประเภท เรายึดของกลางได้เป็นตัน จับผู้เสพได้มากมาย แต่เครือข่ายยังเติมสินค้าเข้าตลาดได้ต่อเนื่อง เพราะเราจับคนปลายแถวได้ง่ายกว่าตามเส้นทางเงิน และจับเด็กถือยาได้เร็วกว่าคนที่ทำให้ยาหลายล้านเม็ดผ่านชายแดน

หากระบบราชการไทยบริหารสินค้าถูกกฎหมายได้คล่องเท่าที่ขบวนการค้ายาบริหารสินค้าผิดกฎหมายประเทศนี้คงเป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์ของโลกไปนานแล้ว

เมาแล้วขับ คือความเห็นแก่ตัวที่มีใบขับขี่

ประเทศไทยมีคนตายบนถนนเฉลี่ยเกือบห้าสิบคนต่อวัน หากเครื่องบินตกและมีคนตายจำนวนเท่านี้ทุกวัน ประเทศคงหยุดทุกอย่างเพื่อหาสาเหตุ แต่เมื่อคนตายกระจายกันคนละถนน คนละจังหวัด คนละข่าว เราเรียกมันว่าอุบัติเหตุ แล้วใช้ชีวิตต่อ

ไม่มีใครต้องเรียนปริญญาเอกเพื่อเข้าใจว่าแอลกอฮอล์ทำให้การตัดสินใจแย่ลง แต่คนจำนวนหนึ่งยังดื่มแล้วหยิบกุญแจรถ เพราะสมองไม่ได้กำลังถามว่าคืนนี้อาจฆ่าใคร มันกำลังคำนวณว่าด่านอยู่ตรงไหน บ้านใกล้หรือไม่ และตัวเองยังพูดชัดพอให้ตำรวจเชื่อหรือเปล่า

เมาแล้วขับจึงไม่ใช่ความไม่รู้

มันคือความเห็นแก่ตัวที่ติดเครื่องยนต์ มีประกันชั้นหนึ่ง และบางคันมีสติกเกอร์หน่วยงานสำคัญติดกระจกหน้าไว้เผื่อเจอด่าน ผู้ขับมอบความเสี่ยงให้คนทั้งถนน แต่เก็บความสะดวกไว้กับตัวเอง ถึงบ้านปลอดภัยถือว่าเก่ง ถูกจับถือว่าโชคร้าย ชนคนตายก็เริ่มประโยคด้วยคำว่าไม่ได้ตั้งใจ

ประเทศนี้ใช้คำว่าไม่ได้ตั้งใจเป็นน้ำยาล้างความรับผิดชอบมานานเกินไป ไม่มีใครตั้งใจให้รถชน ไม่มีใครตั้งใจให้อาคารไหม้ ไม่มีใครตั้งใจให้เงินหลวงหาย และไม่มีใครตั้งใจให้ประเทศพัง ทุกคนเพียงตั้งใจทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อตัวเอง โดยหวังว่าความเสียหายจะไปตกกับคนอื่น

การหยุดไฟแดงไม่ต้องใช้เทคโนโลยีอวกาศ การสวมหมวกนิรภัยไม่ต้องใช้งบวิจัย และการไม่เมาแล้วขับไม่ต้องรอแผนยุทธศาสตร์ยี่สิบปี ทั้งหมดนี้ต้องการเพียงวินัย ซึ่งแปลว่าการยอมเสียความสะดวกของตัวเองเพื่อรักษาชีวิตของคนที่เราไม่รู้จัก

ดูเหมือนราคานี้จะแพงเกินไปสำหรับคนจำนวนไม่น้อย

ทั้งที่โทรศัพท์เครื่องใหม่แพงกว่านั้นหลายเท่า และยังซื้อไหวทุกปี

สงกรานต์ เทศกาลแห่งวัฒนธรรมและการปลดสมองส่วนหน้าอย่างเป็นทางการ

สงกรานต์เคยมีความหมายเกี่ยวกับการรดน้ำขอพร การกลับบ้าน และความสัมพันธ์ในครอบครัว แต่หลายพื้นที่ถูกแปรรูปเป็นเทศกาลดื่ม เต้น ถอดเสื้อ สาดน้ำใส่คนที่ไม่ยินยอม ทะเลาะวิวาท และเมาแล้วขับ ราวกับคุณค่าทางวัฒนธรรมจะวัดกันที่จำนวนคนซึ่งยืนโยกอยู่บนกระบะได้ตลอดทางโดยไม่ตกลงมาตาย

การสนุกไม่ใช่ความเสื่อม แต่การสนุกโดยไม่รู้จักขอบเขต ไม่คำนึงถึงผู้อื่น และไม่รับผิดชอบผลที่ตามมา คือภาพของสังคมที่แรงกระตุ้นทำงานเร็วกว่าสติ

เราเปลี่ยนประเพณีเป็นสินค้า เปลี่ยนวัฒนธรรมเป็นฉากถ่ายรูป เปลี่ยนการเฉลิมฉลองเป็นการแข่งขันว่าใครปลดปล่อยสัญชาตญาณดิบได้เต็มที่กว่า และเปลี่ยนความตายระหว่างเทศกาลให้เป็นตัวเลขในงานแถลงข่าว

จากนั้นหน่วยงานรัฐก็ประกาศว่าภาพรวมเป็นไปด้วยความเรียบร้อย คำว่าเรียบร้อยในภาษาราชการไทยไม่ได้แปลว่าไม่มีคนตาย มันแปลว่าเอกสารรายงานถูกส่งครบแล้ว และผู้แถลงข่าวกลับบ้านได้ตรงเวลา

จากการโกงเล็ก ๆ สู่อุตสาหกรรมความสุจริตบนป้ายประชาสัมพันธ์

คนชั้นล่างโกงเวลางาน คนชั้นกลางโกงภาษี คนมีเส้นโกงคิว ข้าราชการชั้นผู้น้อยโกงตามอำนาจที่มี ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่โกงตามขนาดโครงการ ส่วนนักการเมืองโกงตามจำนวนศูนย์ท้ายงบประมาณ

ทุกฝ่ายร่วมมือกันอย่างเสมอภาคในกิจกรรมที่ประเทศนี้เชี่ยวชาญที่สุด นั่นคือการค้นหาช่องว่างระหว่างกฎหมายกับความละอาย

สิ่งที่น่าทึ่งไม่ใช่การโกง แต่คือความสามารถในการตั้งชื่อใหม่ให้มันฟังดูสุภาพ การเอื้อประโยชน์กลายเป็นการใช้ดุลพินิจ การสมยอมกลายเป็นความร่วมมือ เงินหายกลายเป็นความคลาดเคลื่อน ความผิดปกติกลายเป็นข้อบกพร่องทางเทคนิค และคนที่ถูกจับได้กลายเป็นผู้เสียสละซึ่งถูกกลั่นแกล้งทางการเมือง

บางคนโกงแล้วยังสอนศีลธรรม บางคนทำลายระบบแล้วยังเสนอตัวมาปฏิรูประบบโดยสีหน้าไม่เปลี่ยน บางคนถูกตั้งคำถามเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อนในตอนเช้า แล้วขึ้นเวทีพูดเรื่องธรรมาภิบาลในตอนบ่าย เพราะตารางงานไม่ได้ระบุว่าต้องปฏิบัติตามสิ่งที่พูดด้วย

ไม่ใช่ว่าเขาไม่มีความละอาย เขาเพียงฝากความละอายไว้ที่บ้านในวันที่ต้องออกมาทำงาน

หิริและโอตตัปปะเคยถูกเรียกว่าธรรมคุ้มครองโลก แต่ประเทศไทยพัฒนาหลักธรรมร่วมสมัยขึ้นมาแทนว่า ถ้ายังไม่ถูกจับแปลว่ายังไม่ผิด ถ้าคดียังไม่ถึงที่สุดแปลว่ายังบริสุทธิ์พอจะนั่งเป็นกรรมการจริยธรรม ถ้าคดีหมดอายุความแปลว่าได้รับการชำระล้างทางศีลธรรมเรียบร้อยแล้ว และถ้ามีคนทำเหมือนกันมากพอ ความผิดนั้นจะเลื่อนสถานะขึ้นเป็นวัฒนธรรมองค์กร

กฎหมายไม่ได้ตาย เพียงเปิดทำการตามฤดูกาล

เราไม่ได้ไม่มีกฎหมาย เรามีกฎหมายมากจนประชาชนธรรมดาแทบไม่รู้ว่าตอนนี้ตัวเองกำลังผิดข้อใดอยู่บ้าง ปัญหาคือกฎหมายไม่ได้ทำงานอย่างสม่ำเสมอและเท่าเทียม มันขยันช่วงเทศกาล ตื่นตัวหลังมีคนตาย เคร่งครัดเมื่อข่าวดัง ลงพื้นที่เมื่อรัฐมนตรีสั่ง และกลับไปพักผ่อนเมื่อกล้องโทรทัศน์ย้ายไปเรื่องอื่น

ด่านตรวจผุดขึ้นช่วงเจ็ดวันอันตราย ราวกับคนเมาแล้วขับมีปฏิทินและหยุดงานตลอดวันที่เหลือของปี สถานบันเทิงถูกตรวจพร้อมกันทั่วประเทศหลังไฟไหม้ ราวกับทางหนีไฟเพิ่งมีความสำคัญขึ้นมาเมื่อพบศพ ยาเสพติดถูกประกาศเป็นวาระแห่งชาติทุกครั้งที่ประชาชนเริ่มสงสัยว่าหน่วยงานเดิมยังมีวาระทำงานอยู่หรือไม่

เรามีกฎหมายเหมือนถังดับเพลิงติดผนัง มีป้ายตรวจสอบ มีลายเซ็น มีสติกเกอร์ครบ เพียงไม่มีใครแน่ใจว่าเมื่อถึงเวลาใช้จริง ข้างในยังมีน้ำยาเหลืออยู่หรือเปล่า

เมื่อกฎหมายไม่น่ากลัว คนไร้วินัยก็กล้าขึ้น เมื่อกฎหมายไม่เสมอภาค คนสุจริตก็ดูโง่ขึ้นในสายตาสังคม เมื่อกฎหมายทำงานตามกระแส คนทำผิดก็เพียงรอให้กระแสผ่านไป และเมื่อกฎหมายหนักกับคนตัวเล็กแต่เบาลงทันทีเมื่อพบคนตัวใหญ่ ประเทศนั้นก็ไม่ได้ปกครองด้วยหลักนิติธรรม

มันบริหารความยุติธรรมตามน้ำหนักของนามสกุล เงิน อำนาจ และระดับเสียงของข่าว

ความยุติธรรมของเราจึงมีคุณสมบัติคล้ายบริการจัดส่งพัสดุ ระยะเวลาถึงปลายทางขึ้นอยู่กับพื้นที่ ผู้รับ และแพ็กเกจที่เลือก

ส่วนระบบราชการนั้นมีความสามารถพิเศษในการเปลี่ยนเหตุฉุกเฉินให้กลายเป็นกระบวนการทางเอกสาร เกิดความเสียหายเราตั้งคณะกรรมการ คณะกรรมการทำงานเรารอรายงาน รายงานเสร็จเราส่งต่อหน่วยงาน หน่วยงานรับเรื่องเราขอเวลาเพิ่ม และเมื่อประชาชนลืม เราถือว่ากระบวนการสำเร็จโดยสมบูรณ์

หากประชาชนยังไม่ลืม อาจต้องตั้งคณะกรรมการอีกชุดเพื่อศึกษาว่าเหตุใดประชาชนจึงไม่ยอมลืมตามกรอบเวลาที่กำหนด

เรามีเจ้าหน้าที่ตรวจอาคารแต่อาคารไม่ปลอดภัย มีตำรวจจราจรแต่ถนนไร้กติกา มีหน่วยงานต้านโกงแต่การโกงกลายเป็นโครงสร้าง มีหน่วยงานดูแลการศึกษาแต่เด็กอ่านไม่เข้าใจ และมีองค์กรดูแลการเลือกตั้งแต่ประชาชนไม่มั่นใจในกระบวนการ

เราไม่ได้ขาดองค์กร เราขาดผลลัพธ์ ไม่ได้ขาดกฎหมาย เราขาดการบังคับใช้ ไม่ได้ขาดคนมีตำแหน่ง เราขาดคนที่ยอมรับว่าตำแหน่งนั้นต้องรับผิดเมื่อสิ่งที่อยู่ในอำนาจของตนล้มเหลว

ข้าราชการที่สุจริตและทำงานจริงมีอยู่มาก แต่ระบบมักลงโทษคนที่ตัดสินใจผิดหนักกว่าคนที่ไม่ตัดสินใจอะไรเลย วิธีเอาตัวรอดที่ปลอดภัยที่สุดจึงไม่ใช่การแก้ปัญหา แต่คือส่งหนังสือให้ครบ สำเนาให้ถูกคน และเก็บหลักฐานไว้ว่าตัวเองไม่ใช่เจ้าของเรื่องในวันที่ทุกอย่างพัง

คำว่าไม่มีอำนาจหน้าที่จึงเป็นเกราะป้องกันตัวที่มีประสิทธิภาพสูงกว่าระบบป้องกันภัยพิบัติหลายชนิด

การเลือกตั้งที่เจ้าของประเทศมีสิทธิเข้าคูหา แล้วกลับไปยืนรอหน้าประตู

ตอนเป็นฝ่ายค้าน ทุกพรรคศรัทธาในความโปร่งใส หลักนิติธรรม และการตรวจสอบอย่างลึกซึ้ง เมื่อได้เป็นรัฐบาล หลักการเหล่านั้นมักถูกเก็บรักษาไว้อย่างดี เพื่อไม่ให้ถูกใช้งานจนสึกหรอ 

ตอนหาเสียง ประชาชนคือเจ้าของประเทศ หลังเลือกตั้ง เจ้าของประเทศกลับไปยืนรอหน้าประตู ขณะที่ผู้เช่ารายใหม่แบ่งกระทรวง แบ่งตำแหน่ง แบ่งงบประมาณ และค้นพบเหตุผลอันลึกซึ้งว่าทำไมการจับมือกับคนที่เคยด่ากันจึงเป็นการเสียสละเพื่อชาติ

อุดมการณ์ทางการเมืองของบางพรรคมีความยืดหยุ่นสูงมากสามารถพับเก็บใส่กระเป๋าเสื้อได้ทันทีเมื่อมีเก้าอี้รัฐมนตรีว่าง

การซื้อเสียงอยู่ได้เพราะมีทั้งคนซื้อและคนขาย นักการเมืองบางคนซื้ออนาคตประเทศในราคาหลักร้อยหลักพัน ส่วนประชาชนบางคนขายสิทธิของตัวเอง แล้วใช้เวลาสี่ปีถัดมาด่ารัฐบาลว่าประเทศนี้ไม่มีอนาคต

เป็นธุรกรรมที่ยุติธรรมอย่างยิ่ง ทั้งสองฝ่ายได้สิ่งที่ต้องการทันที และส่งใบแจ้งหนี้ไปให้ลูกหลานชำระภายหลัง

ส่วนองค์กรที่มีหน้าที่ดูแลการเลือกตั้งนั้นมีอำนาจ งบประมาณ สำนักงาน กฎหมาย เจ้าหน้าที่ ตราสัญลักษณ์ และคำชี้แจงครบถ้วนทุกประการ สิ่งที่ประชาชนต้องการเพิ่มเติมมีเพียงอย่างเดียว คือความเชื่อมั่นว่าองค์กรนี้รักษาความสุจริตของการเลือกตั้งได้จริง

ความน่าเชื่อถือไม่ได้เกิดจากการประกาศว่าทุกอย่างเป็นไปตามขั้นตอน แต่เกิดจากการทำให้เห็นว่าทุกข้อสงสัยถูกตรวจสอบอย่างรวดเร็ว เปิดเผย และเสมอภาค

หากประชาชนร้องเรียนแล้วได้รับความเงียบอันสงบ ราวกับองค์กรกำลังเข้าคอร์สวิปัสสนาร่วมกับปัญหา ต่อให้สุดท้ายทุกอย่างถูกต้องทุกขั้นตอน ความเชื่อมั่นก็อาจเสียชีวิตไปก่อนคำชี้แจงจะเดินทางมาถึง

เศรษฐกิจที่ยังไม่พัง เพราะผ่อนอยู่

เศรษฐกิจไทยยังไม่พังครืน เพราะเรากำลังใช้เงินของอนาคตประคองปัจจุบัน เงินจำนวนมากไหลย้อนกลับไปจ่ายบ้าน รถ ของที่หมดความตื่นเต้นไปแล้ว และดอกเบี้ยของเดือนที่ผ่านไปแล้ว จากนั้นก็กู้ใหม่เพื่อทำให้เดือนนี้ดูเหมือนยังปกติดี

เรามีห้างเต็มพร้อมกับครัวเรือนที่ไม่มีเงินสำรอง มีรถหรูเต็มถนนพร้อมกับเจ้าของที่ขาดสภาพคล่อง และมีรูปเที่ยวเต็มโซเชียลพร้อมกับยอดหนี้ที่ไม่มีใครนำมาแต่งภาพลงให้คนกดหัวใจ

ประเทศอื่นลงทุนในเซมิคอนดักเตอร์ พลังงานสะอาด หุ่นยนต์ และปัญญาประดิษฐ์ ส่วนเรายังถกเถียงว่าจะกระตุ้นให้คนใช้จ่ายรอบใหม่อย่างไร ราวกับประเทศจะมั่งคั่งขึ้นได้ด้วยการย้ายเงินจากกระเป๋าหนึ่งไปอีกกระเป๋าหนึ่ง แล้วจัดพิธีเปิดให้ดูเหมือนเกิดผลิตภาพขึ้นใหม่

การปฏิรูปการศึกษา เพิ่มผลิตภาพ ลดการผูกขาด และแก้ระบบราชการ ล้วนใช้เวลานานเกินกว่าที่คนมีอำนาจจะอยู่รับคำชม เราจึงชอบนโยบายที่เห็นผลเร็ว แม้ผลจะหายไปเร็วพอกัน

เศรษฐกิจของเราจึงเหมือนคนไข้เรื้อรังที่ยังเดินได้

ทุกครั้งที่เดินจากเก้าอี้ถึงประตูสำเร็จ ญาติจะประกาศว่าอาการฟื้นตัวอย่างแข็งแกร่ง ก่อนพากลับไปนอนหอบต่อที่บ้าน

ประเทศที่ถอดบทเรียนจนเหลือแต่ปก

โศกนาฏกรรมที่ป้องกันได้เกิดซ้ำในประเทศนี้บ่อยจนแทบจะจัดเป็นประเพณี ผู้เสียชีวิตไม่ควรถูกตำหนิเพราะไปเที่ยว การฟังดนตรี ดื่ม หรือเต้นรำไม่ได้ทำให้ใครสมควรตาย คำถามควรมุ่งไปที่มาตรฐานอาคาร ทางหนีไฟ ระบบไฟฟ้า วัสดุ การตรวจสอบ และการบังคับใช้กฎหมาย ซึ่งควรทำให้คนมั่นใจว่าเมื่อเดินเข้าไปในสถานที่ที่เปิดให้บริการอย่างถูกต้อง เขาจะมีโอกาสเดินออกมาได้

เราไม่ได้ขาดบทเรียน เรามีบทเรียนมากพอจะสร้างพิพิธภัณฑ์โศกนาฏกรรมเรียงตามปีได้ สิ่งที่ขาดคือความสามารถเปลี่ยนบทเรียนให้กลายเป็นมาตรฐานที่ถูกบังคับใช้อย่างต่อเนื่อง

หลังทุกเหตุการณ์ รัฐมนตรีลงพื้นที่ ผู้ว่าราชการแถลง ตำรวจตรวจใบอนุญาต หน่วยงานสั่งตรวจทั่วประเทศ ผู้เชี่ยวชาญอธิบายเรื่องวัสดุไวไฟ ทุกฝ่ายประกาศว่าจะไม่ให้เกิดซ้ำ จากนั้นข่าวเงียบ การตรวจลดลง ความสัมพันธ์กลับมาทำงาน เอกสารกลับมาครบ และประเทศก็รอโศกนาฏกรรมครั้งใหม่เพื่อเริ่มเรียนรู้จากศูนย์อีกรอบ

คนตายแล้วเราตั้งกรรมการ กรรมการทำงานแล้วเรารอรายงาน รายงานออกแล้วเราเก็บรายงาน พอเกิดเหตุใหม่ เราตั้งกรรมการชุดใหม่เพื่อศึกษาว่าเหตุใดบทเรียนของกรรมการชุดเดิมจึงไม่ถูกนำมาใช้

ประเทศไทยไม่ได้ขาดบทเรียน เราขาดระบบประสาทที่เชื่อมบทเรียนเข้ากับความจำระยะยาว

แต่เรามีปกรายงานที่ออกแบบสวย โลโก้ครบ และภาพผู้บริหารอยู่หน้าแรกอย่างเหมาะสม

สมองส่วนหน้าไม่ได้หยุดทำงาน เพียงย้ายไปสังกัดฝ่ายกฎหมาย

ในทางประสาทวิทยา สมองส่วนหน้ามีบทบาทต่อการยับยั้งแรงกระตุ้น การวางแผน และการคิดถึงผลระยะยาว คนโกง คนไร้วินัย หรือคนไม่รับผิดชอบ จึงไม่ได้แปลว่ามีพยาธิสภาพของสมองแต่อย่างใด

หลายคนกลับมีสมองส่วนหน้าที่ทำงานดีมากเสียด้วยซ้ำ

ดีพอจะวางแผนว่าจะโกงอย่างไรไม่ให้ถูกจับ ดีพอจะแปลงผลประโยชน์ส่วนตนให้กลายเป็นเหตุผลเพื่อชาติ ดีพอจะหาข้อกฎหมายทุกข้อที่ช่วยให้ตนไม่ต้องรับผิด และดีพอจะกล่าวโทษระบบซึ่งตัวเองกำลังใช้ประโยชน์อยู่ในขณะนั้น

สมองส่วนหน้าของสังคมนี้ไม่ได้หยุดทำงานมันเพียงถูกโยกย้ายจากฝ่ายควบคุมสัญชาตญาณ ไปเป็นที่ปรึกษายุทธศาสตร์ให้สัญชาตญาณดิบ

แทนที่จะใช้เหตุผลควบคุมความโลภ เราใช้เหตุผลเขียนคำแก้ต่างให้ความโลภ แทนที่จะใช้สติปัญญายับยั้งความเห็นแก่ตัว เราใช้สติปัญญาวางแผนว่าจะเห็นแก่ตัวอย่างไรโดยไม่ต้องรับผิด แทนที่จะถามว่าสิ่งนี้ถูกหรือไม่ เราถามว่าผิดข้อไหน

ถ้ายังหาไม่พบ ก็ถือว่าทำได้ ถ้าพบแล้วแต่โทษไม่หนัก ก็ถือว่าคุ้ม ถ้ามีเส้น ก็ถือว่าเป็นการบริหารความเสี่ยง

เราไม่ได้ขาดสติปัญญา

เราเพียงจ้างสติปัญญาไว้เป็นทนายให้ความเลว แทนที่จะแต่งตั้งให้เป็นผู้พิพากษาห้ามมัน

ประเทศที่ร้านเหล้ายังเต็ม จึงไม่น่าจะล่ม

หลายคนอาจบอกว่าคำว่าใกล้ล่มสลายนั้นรุนแรงเกินไป ประเทศไทยยังมีรัฐบาล มีธนาคาร มีสนามบิน มีโรงพยาบาล มีรถไฟฟ้า มีห้าง และมีคนออกไปกินดื่มเที่ยวกันทุกคืน ประเทศที่ร้านเหล้ายังเต็มจะล่มสลายได้อย่างไร

คำตอบคือ ประเทศหนึ่งไม่จำเป็นต้องดับไฟทั้งเมืองก่อนจึงจะเริ่มล่มสลาย

การล่มสลายไม่ได้เริ่มในวันที่อาคารราชการถูกทิ้งร้าง แต่เริ่มในวันที่อาคารยังเปิดทำการตามปกติ ทว่าไม่มีใครเชื่อแล้วว่าคนข้างในจะทำหน้าที่อย่างตรงไปตรงมา

มันเริ่มเมื่อยังมีการเลือกตั้งแต่คนไม่ไว้ใจผู้ควบคุมกติกา ยังมีตำรวจแต่คนไม่เชื่อว่าคดีจะเดินหากข่าวไม่ดัง ยังมีโรงเรียนแต่เด็กไม่เรียนรู้ ยังมีมหาวิทยาลัยแต่ความรู้ไม่เติบโต ยังมีหน่วยงานต้านโกงแต่การโกงกลายเป็นโครงสร้าง และยังมีรัฐบาลแต่ไม่มีใครเชื่อว่าจะวางแผนไกลเกินวาระของตัวเอง

ระหว่างประเทศที่แข็งแรงกับรัฐที่ล้มเหลว มีพื้นที่กว้างใหญ่แห่งหนึ่งชื่อว่าความเสื่อมถอย

ประเทศหนึ่งอยู่ในพื้นที่นั้นได้นานหลายสิบปี โดยยังมีธงชาติ เพลงชาติ พิธีเปิดโครงการ ป้ายประชาสัมพันธ์ และคำขวัญใหม่ทุกปี พิธีการยังดำเนินไปได้ เอกสารยังครบถ้วน อาคารราชการยังเปิดทำการ และผู้บริหารยังได้รับรางวัลอย่างต่อเนื่อง

มีเพียงประเทศจริง ๆ ที่ค่อย ๆ หายไปจากข้างใน

ประเทศไม่ได้พังเพราะมีคนเลว เพราะทุกประเทศก็มีคนเลว

ประเทศพังเมื่อระบบให้รางวัลแก่คนเลว ทำให้คนดีอยู่ยาก ทำให้คนเก่งหมดแรง และฝึกให้คนตรงกลางเรียนรู้ว่า การเงียบ การเอาตัวรอด และการทำเหมือนมองไม่เห็น คือทักษะสำคัญที่สุดของชีวิต

ถึงตรงนี้ ผู้อ่านคงรอให้ผู้เขียนเสนอทางออก
ข่าวร้ายคือทางออกมีอยู่แล้ว ข่าวร้ายกว่าคือมันง่ายมาก

หยุดไฟแดง สวมหมวกกันน็อก ไม่ดื่มแล้วขับ คืนหนี้ที่ยืมมาเมื่อมีกำลังคืน ไม่ขายเสียง ไม่ซื้อเสียง ไม่ฝากเส้น ไม่แซงคิว ทิ้งขยะลงถัง เสียภาษีอย่างซื่อสัตย์ และเลิกงานแล้วอ่านหนังสือสักครึ่งชั่วโมงแทนการเลื่อนหน้าจอสามชั่วโมง

ทั้งหมดนี้ไม่ต้องใช้งบประมาณ ไม่ต้องแก้กฎหมาย ไม่ต้องตั้งคณะกรรมการ ไม่ต้องรอแผนยุทธศาสตร์ยี่สิบปี และไม่ต้องรอรัฐบาลชุดใหม่ ไม่ต้องรอใครสักคนเลยด้วยซ้ำ ปัญหาจึงไม่ใช่ว่าเราทำไม่ได้

ปัญหาคือเราไม่อยากทำ

เพราะทางออกที่ต้องเปลี่ยนคนอื่น เรายินดีสนับสนุนเสมอ กดแชร์ให้ด้วยความเต็มใจ เขียนคอมเมนต์ยาวสามย่อหน้าประณามผู้เกี่ยวข้องได้ทันที

ส่วนทางออกที่ต้องเปลี่ยนตัวเอง เรามักค้นพบว่าโครงสร้างของประเทศเป็นอุปสรรค

ฉะนั้นเมื่อหลังคาถล่มลงมาจริง ๆ ทุกคนจะเงยหน้าขึ้นถามด้วยสีหน้าประหลาดใจว่า ทำไมไม่มีหน่วยงานใดเตือน หน่วยงานจะตอบว่าเคยเตือนแล้วในรายงานฉบับหนึ่ง

รายงานอยู่ระหว่างการจัดพิมพ์ งบประมาณได้รับอนุมัติเรียบร้อยแล้วและจะมีพิธีเปิดตัวอย่างเป็นทางการในเดือนหน้า

ขอเชิญทุกท่านร่วมงานโดยพร้อมเพรียงกัน

หากยังมีหลังคาเหลือให้จัดงาน

หมายเหตุ: คำว่าสมองส่วนหน้าลาออกในบทความนี้ใช้เป็นอุปมาทางสังคม ไม่ใช่ข้อวินิจฉัยว่าผู้ทุจริต ผู้ไร้วินัย หรือผู้ละเลยหน้าที่มีพยาธิสภาพของสมองจริง ประเด็นคือมนุษย์อาจมีความสามารถในการใช้เหตุผลครบถ้วน แต่เลือกใช้ความสามารถนั้นเพื่อสนองผลประโยชน์ระยะสั้น หาเหตุผลเข้าข้างตนเอง และหลบเลี่ยงความรับผิด มากกว่าจะใช้มันยับยั้งแรงกระตุ้นและคิดถึงส่วนรวม